محمد بن محمدباقر ایروانی
| از مراجع بزرگ تقلید شیعه در قرن سیزدهم قمری | |
| نام کامل | ملا محمد بن محمدباقر ایروانی |
|---|---|
| لقب | فاضل ایروانی |
| تاریخ تولد | ۱۲۳۲ قمری |
| زادگاه | ایروان |
| تاریخ وفات | ۲ ربیعالاول ۱۳۰۶ قمری |
| شهر وفات | نجف اشرف |
| محل دفن | مدرسهٔ ایروانی، نجف اشرف |
| محل سکونت | قزوین، کربلا، نجف اشرف |
| خویشاوندان سرشناس | ملا محمدباقر ایروانی (پدر)، ملا علیاصغر ایروانی (برادر)، شیخ عبدالحسین ایروانی (برادرزاده) |
| استادان | ملا عبدالکریم ایروانی، سید ابراهیم قزوینی، شیخ مرتضی انصاری، محمدحسن نجفی (صاحب جواهر)، حسن کاشفالغطاء |
| شاگردان | میرزا حبیبالله رشتی، سید محمدتقی خویی، شیخ عبدالکریم ایروانی، شیخ محمد حرزالدین، شیخ هادی تهرانی، میرزا جواد مجتهد تبریزی |
| محل تحصیل | قزوین، کربلا، نجف اشرف |
| اجازه روایت از | شیخ مرتضی انصاری، محمدحسن نجفی، سید ابراهیم قزوینی، ملا عبدالکریم ایروانی |
| اجازه اجتهاد از | شیخ مرتضی انصاری، محمدحسن نجفی |
| اجازه روایت به | سید حسن صدر، سید علی جزائری، شیخ محمدباقر بیرجندی، میرزا یحیی امام جمعه خویی |
| تالیفات | حاشیه بر قواعد، رسالهٔ عملیه، اجتماع امر و نهی، مکاسب محرمه، البیع، اصول فقه، الاجتهاد و التقلید، الاستصحاب، اصالة البراءة |
| سایر | بنیانگذار سنت پرداخت شهریهٔ منظم به طلاب علوم دینی |
محمد بن محمدباقر ایروانی (۱۲۳۲–۱۳۰۶ قمری) مشهور به فاضل ایروانی، فقیه، اصولی و مرجع تقلید شیعه در سدهٔ سیزدهم قمری بود. وی در ایروان زاده شد و پس از مهاجرت به ایران و عراق، در حوزههای علمیهٔ قزوین، کربلا و نجف به تحصیل و تدریس پرداخت.
فاضل ایروانی از شاگردان برجستهٔ شیخ مرتضی انصاری و صاحب جواهر بهشمار میرفت و پس از درگذشت آنان به مرجعیت عامهٔ شیعه دست یافت. او در فقه و اصول جایگاهی ممتاز داشت و از پیشگامان ساماندهی نظام منظم شهریهٔ طلاب علوم دینی محسوب میشود. آثار متعدد فقهی و اصولی، تربیت شاگردان نامدار و تأسیس مدرسهٔ ایروانی در نجف از مهمترین یادگارهای علمی اوست.
زندگی و تحصیلات
ملا محمد فاضل ایروانی در سال ۱۲۳۲ قمری در شهر ایروان، در خانوادهای روحانی و علمی دیده به جهان گشود. وی خواندن و نوشتن و بخشی از علوم ادبی را در زادگاه خود فراگرفت.
مهاجرت به ایران و قزوین
پس از استیلای دولت روسیه بر قفقاز، فاضل ایروانی در حالی که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود، به ایران مهاجرت کرد و حوزهٔ علمیهٔ قزوین را برای تحصیل برگزید. وی در آنجا از محضر آیتالله حاج ملا عبدالکریم ایروانی بهره برد. به نقل از شاگردش میرزا ابوالقاسم امینالشرع خویی، فاضل ایروانی در همان دوران نوجوانی، تدریس شرح لمعه را بر عهده داشت و قوهٔ اجتهاد در وی آشکار بود.
مهاجرت به عراق
فاضل ایروانی در چهاردهسالگی وارد کربلا شد و چهار سال از محضر سید ابراهیم قزوینی، صاحب ضوابط الاحکام، استفاده کرد. سپس به نجف اشرف رفت و در درس شیخ مرتضی انصاری، شیخ محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) و شیخ حسن کاشفالغطاء شرکت کرد و بهسرعت به یکی از ارکان علمی مجلس درس شیخ انصاری بدل شد.
مشایخ اجازه و اجازهدهندگان
فاضل ایروانی از فقهایی چون شیخ مرتضی انصاری، صاحب جواهر، شریفالعلما مازندرانی، سید ابراهیم قزوینی و ملا عبدالکریم ایروانی اجازه روایت دریافت کرد. وی همچنین به شماری از علما و فضلا از جمله سید حسن صدر، سید علی جزائری، شیخ عبدالحسین مشکینی و میرزا یحیی امامجمعهٔ خویی اجازه نقل حدیث داد.
مرجعیت
پس از درگذشت شیخ مرتضی انصاری و سید حسین ترک کوهکمری، مرجعیت عامهٔ شیعه به فاضل ایروانی رسید. او در ایران، عراق، هند، عثمانی، روسیه و قفقاز مقلدان فراوان داشت و وجوهات شرعی را در ادارهٔ حوزههای علمیه و معیشت طلاب صرف میکرد. وی بهعنوان نخستین فقیهی شناخته میشود که نظام شهریهٔ منظم ماهانه را در حوزههای علمیه برقرار کرد.
شاگردان
فاضل ایروانی از نوجوانی تا پایان عمر به تدریس اشتغال داشت. پس از وفات شیخ انصاری، درس او از مهمترین دروس حوزهٔ نجف بود. وی فقه را صبحها در مسجد شیخ طوسی و اصول را شبها در صحن علوی تدریس میکرد.
از شاگردان برجستهٔ او میتوان به افرادی چون میرزا حبیبالله رشتی، میرزا جواد تبریزی، شیخ محمد حرزالدین، شیخ هادی تهرانی، شیخ عبدالحسین ایروانی، سید احمد مستنبط تبریزی و دهها فقیه و عالم دیگر اشاره کرد.
سبک زندگی
فاضل ایروانی زندگی مرفهی داشت و در عین حال به عزت روحانیت باورمند بود. در مقابل، شیخ حسن مامقانی که زندگی زاهدانهای داشت، دربارهٔ این تفاوت گفته بود: «او عزت اسلام است و من زهد اسلام هستم».
کتابخانهٔ شخصی فاضل ایروانی شامل آثار فراوان در فقه، اصول، فلسفه، کلام، ریاضیات، هیئت و طب بود. امینالشرع خویی گزارش کرده است که اغلب کتابهای او دارای حاشیهها و تعلیقات علمی به خط خود وی بودهاند.
آثار علمی
از جمله آثار فاضل ایروانی که شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعه معرفی کرده، میتوان به این موارد اشاره کرد:
- حاشیه بر قواعد
- حاشیه بر تفسیر بیضاوی
- رسالهٔ عملی
- اجتماع امر و نهی، مکاسب محرمه، البیع، اصول فقه، اجتهاد و تقلید، استصحاب، اصالة البراءة، تعادل و تراجیح، حجیت مظنه، رساله فی صلاة الجماعة و تعلیقه بر رسائل.
مدرسه ایروانی
مدرسهٔ ایروانی در سال ۱۳۰۷ قمری در محلهٔ عمارهٔ نجف اشرف بنا شد. این مدرسه با راهنمایی فاضل ایروانی تأسیس گردید و پس از او تولیت آن در خاندانش باقی ماند. مدرسه در جریان درگیریهای قبیلهای و سپس در دورهٔ حکومت بعث عراق تخریب شد.
رحلت
فاضل ایروانی در صبح روز چهارشنبه دوم ربیعالاول سال ۱۳۰۶ قمری در نجف اشرف درگذشت و پیکرش در مدرسهای که خود بنیان نهاده بود به خاک سپرده شد. در پی درگذشت او، مجالس سوگواری گستردهای در شهرهای اسلامی برگزار شد و شاعران بسیاری از جمله سید جعفر حلی در رثای او مرثیه سرودند.
