آیین پیادهروی اربعین
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نامهای دیگر | راهپیمایی اربعین |
| موضوع | زیارت امام حسین(ع) در اربعین |
| زمان | ماه صفر |
| سایر دورهها | سالانه |
| مکان | از سراسر عراق در مسیرهای منتهی به کربلا؛ مهمترین مسیر از نجف به کربلا |
| برگزارکننده | مردمی |
آیین پیادهروی اربعین یا راهپیمایی اربعین از مهمترین گردهماییهای شیعیان است که در روزهای منتهی به بیستم ماه صفر، مصادف با اربعین حسینی و چهلمین روز شهادت امام حسین(ع)، با هدف زیارت حرم آن امام در مسیرهای منتهی به کربلا برگزار میشود. این پیادهروی از شهرها و مناطق مختلف عراق و نیز برخی شهرهای ایران انجام میشود. رایجترین مسیر برای زائران ایرانی و زائران کشورهایی چون پاکستان، که از مرز ایران وارد عراق میشوند، مسیر نجف تا کربلا با طول حدود ۸۰ کیلومتر است.
در این مسیر ۱۴۵۲ ستون شمارهگذاریشده وجود دارد که راهنمای حرکت زائران است و در امتداد آن، جایگاههایی مردمی به نام موکب برپا میشود که خدماتی همچون غذا، اسکان، بهداشت، درمان و سایر امکانات رفاهی را بهصورت رایگان ارائه میکنند. اداره این موکبها مردمی و مستقل از دولت است و صاحبان آنها میزبانی زائران امام حسین(ع) را وظیفهای شرعی میدانند.
این آیین در دوران حکومت صدام حسین با محدودیتهایی مواجه بود؛ اما پس از سقوط حزب بعث عراق در سال ۱۳۸۲ هجری شمسی (۲۰۰۳ میلادی) دوباره احیا شد و بهسرعت گسترش یافت. امروزه افزون بر شیعیان عراق، شیعیان کشورهای گوناگون بهویژه ایران، و همچنین گروههایی از اهلسنت، مسیحیان، ایزدیان و پیروان دیگر ادیان در این مراسم مشارکت میکنند. گزارشها نشان میدهد که زائرانی از بیش از هفتاد کشور جهان، از جمله اتریش، استرالیا، سوئد، آمریکا، انگلیس، آرژانتین و روسیه، در این آیین حضور دارند.
پیادهروی اربعین در سالهای اخیر با حضور میلیونها زائر برگزار شده و از آن بهعنوان «بزرگترین گردهمایی سالانه مذهبی جهان» و «یکی از بزرگترین اجتماعات مسالمتآمیز بشری» یاد میشود. هرچند در دورههایی مانند پاندمی کرونا ورود زائران به عراق با محدودیتهایی همراه بود، اما آمارهای اعلامشده درباره شمار شرکتکنندگان معمولاً بین دوازده تا بیش از بیست میلیون نفر است. به گزارش عتبه عباسیه، تعداد زائران در سال ۱۴۰۲ از ۲۲ میلیون نفر گذشت و در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز بیش از ۲۱ میلیون زائر در این راهپیمایی حضور داشتهاند.
تاریخچه
به گفته برخی پژوهشگران، راهپیمایی در روز اربعین از زمان امامان معصوم(ع) در بین شیعیان رایج بوده است. سید محمدعلی قاضی طباطبایی در کتاب تحقیق درباره اول اربعین سیدالشهداء، زیارت امام حسین در روز اربعین را سنت و رفتار مداومِ شیعیان از زمان ائمه دانسته که در زمان بنیامیه و بنیعباس نیز به این حرکت پایبند بودهاند.[۱]
گفته شده سنت پیادهروی در دوره شیخ انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق) رایج بود و بسیاری از علما با پای پیاده به کربلا میرفتند؛ اما این سنت در زمان میرزا حسین نوری فراموش شده بود و او آن را احیا کرد. محدث نوری مسیر نجف تا کربلا را با شاگردان و همراهان خود در طول سه روز طی میکردند.[۲] نویسنده کتاب ادب الطف در گزارشی از مراسم اربعین در کربلا، اجتماع در این مراسم را به اجتماع مسلمانان در مکه تشبیه و به حضور هیئتهای عزاداری در آن اشاره کرده که برخی به ترکی، عربی، فارسی و اردو مرثیه میخواندهاند. ادب الطف در سال ۱۳۸۸ق/۱۹۶۷م منتشر شده و نویسنده آن، جمیعت راهپیمایان اربعین را بیش از یک میلیون نفر تخمین زده است.[۳]
ممنوعیت راهپیمایی در دوره صدام
در اواخر قرن ۱۴ قمری حزب بعث عراق، با برگزاری مراسم راهپیمایی اربعین مخالفت کرد و گاه با راهپیماییکنندگان با خشونت رفتار میشد. این مسئله موجب کمرونق شدن این مراسم گردید. گفته شده آیتالله سید محمد صدر در دورهای، پیادهروی به کربلا را واجب اعلام کرده بود.[۴]
انتفاضه اربعین
در سال ۱۳۹۷ق (برابر با ۱۹۷۷م-۱۳۵۵ش) حزب بعث عراق، برگزاری مراسمهای مذهبی و برقراری موکب و پیادهروی به کربلا را ممنوع کرد؛[۵] اما مردم نجف در ۱۵ صفر آن سال آماده برگزاری مراسم پیادهروی اربعین شده[۶] و به سمت کربلا حرکت کردند. این حرکت با برخورد حکومت صدام حسین مواجه شد و تعدادی از مردم کشته و گروهی نیز زندانی شدند.[۷] سید محمدباقر حکیم در این انتفاضه به حبس ابد محکوم شد[۸] و برای برخی علما همچون علامه عسکری، سید محمدحسین فضلالله که از عراق فرار کرده بودند، نیز حکم اعدام غیابی صادر شد.[۹]
بعد از سقوط صدام
با سقوط حزب بعث عراق در سال ۲۰۰۳م/۱۳۸۲ش، مراسم راهپیمایی اربعین بار دیگر در عراق احیا شد و پس از آن، هر ساله جمعیت بیشتری نسبت به سال قبل در آن شرکت میکند.[۱۰] در آغاز این حرکت، دو تا سه میلیون نفر در آن حضور داشتند؛ ولی در سالهای بعد تعداد زائران شرکتکننده در این راهپیمایی به بیش از ده میلیون نفر رسید؛[۱۱] تا جایی که آن را از بزرگترین راهپیماییها یا گردهماییهای مذهبی جهان دانستهاند.[۱۲]
تولیت آستانه حضرت عباس(ع) در سال ۱۳۹۵ش (۲۰۱۶م) طی اطلاعیهای اعلام کرد در سیزده روزِ منتهی به اربعین (یعنی از ۷ صفر تا ۲۰ صفر) بیش از یازده میلیون و دویست هزار نفر وارد کربلا شدند.[۱۳] در سال ۱۳۹۷ش (۲۰۱۸م)، تولیت آستانه امام حسین(ع) در بیانیهای اعلام کرد که در ده روز منتهی به اربعین (از ۱۰ تا ۲۰ صفر) بیش از یازده میلیون و هشتصدو پنجاه هزار نفر از دروازههای اصلی کربلا وارد این شهر شدهاند. کسانی که از کوچههای فرعی وارد کربلا شدهاند و یا به هر دلیلی وارد مرکز شهر (محدودهای با شعاع حدود سه کیلومتری از حرم) نشده بودند، در این آمار محاسبه نشدند.[۱۴] درباره تعداد زائران آمارهای متعدد دیگری نیز در سایتها و رسانههای خبری منتشر شده است؛ برخی گزارشها از مشارکت ۱۵ میلیون زائر شیعه در این راهپیمایی خبر دادهاند.[۱۵]
در سال ۱۴۰۱ش/۱۴۴۴ق که پس از گذشت چند سال از شیوع کرونا، نخستین سال بدون محدودیتهای کرونایی بود، خبرگزاریها آمار زائران کربلا را بیش از ۲۱ میلیون اعلام کردند.[۱۶]
آمار
| سال | تعداد زائران اربعین (نفر) |
|---|---|
| ۱۴۴۴ق/ ۱۴۰۱ش | ۲۱,۱۹۸,۶۴۰ |
| ۱۴۴۳ق/ ۱۴۰۰ش | ۱۶,۳۲۷,۵۴۲ |
| ۱۴۴۲ق/ ۱۳۹۹ش | ۱۴,۵۵۳,۳۰۸ |
| ۱۴۴۱ق/ ۱۳۹۸ش | ۱۵,۲۲۹,۹۵۵ |
| ۱۴۴۰ق/ ۱۳۹۷ش | ۱۵,۳۲۲,۹۴۹ |
| ۱۴۳۹ق/ ۱۳۹۶ش | ۱۳,۸۷۴,۸۱۸ |
| ۱۴۳۸ق/ ۱۳۹۵ش | ۱۱,۲۱۰,۳۶۷ |
غیربومیان حاضر در راهپیمایی
گفته میشود از در پیادهروی اربعین زائرانی از هفتاد کشور جهان همچون اتریش، استرالیا، سوئد، آمریکا، انگلیس، آرژانتین و روسیه حضور دارند.[۱۸] آمار وزارت کشور عراق حاکی از آن است که در سال ۱۳۹۲ش دستکم یک میلیون و ۳۰۰ هزار زائر خارجی به عراق آمده و در راهپیمایی اربعین شرکت کردهاند.[۱۹] طبق آمارهای دولت عراق در سال ۱۳۹۷ش (۲۰۱۸م) این تعداد به بیش از یک میلیون و هشتصد هزار نفر رسیده است.[۲۰] در سال ۱۴۰۱ش آمار زائران غیرعراقی پنج میلیون اعلام شد[۲۱] که از این تعداد سه میلیون ۵۰۰ هزار تن ایرانی بودند.[۲۲]
مسیر و مسافت پیادهروی
زائران عراقی از شهرهای خود به سمت کربلا حرکت میکنند؛ اما اکثر زائران ایرانی و نیز زائران کشورهایی مانند پاکستان[۲۳] که از طریق ایران وارد عراق میشوند مسیر نجف تا کربلا را برای پیادهروی انتخاب میکنند. مسافت پیادهروی در مسیر اصلی حدود ۸۰ کیلومتر است که معمولا حدود دو الی سه روز طی میشود. تعداد ۱۴۵۲ ستون در مسیر نجف به کربلا وجود دارد.[۲۴]
همچنین برای نجف به کربلا راه دیگری وجود دارد که به «طریق العلماء» یا «طریق الفرات» مشهور است و برخی از زائران اربعین از این مسیر خود را به کربلا میرسانند. طریق العلماء از میان نخلستانهای کنار فرات میگذرد و مسافت آن ۸۹ کیلومتر است. از گذشته علمای نجف برای پیادهروی اربعین از این مسیر استفاده میکردند. از دلایل استفاده از این این راه توسط علما، ممنوعیتهایی بوده که در زمان حکومت بعث عراق برای پیادهروی اربعین و زیارت کربلا اعمال شده بود.[۲۵]
مسیر بغداد (کاظمین) -مسیب- کربلا و مسیر حله - طویریج - کربلا نیز از دیگر مسیرهای پیادهروی اربعین است؛ البته بیشتر عراقیها از این دو مسیر استفاده میکنند. بیشتر موکبها نیز متعلق به عراقیهاست.[۲۶]
پیادهروی از شهرهای ایران
برخی زائران پیادهروی خود را از شهرهای ایران آغاز میکنند. «مشایه الاهواز» نام کاروانی است که از شهر اهواز پیادهروی خود را آغاز میکنند و در طول مسیر مردم شهرها و روستاهای مختلف به آن میپیوندند.[۲۷] تعداد افراد این کاروان که حرکت خود را از پنجم صفر آغاز میکند، گاه به بیش از چهل هزار نفر میرسد.[۲۸]
برخی مردم از مناطق دیگر ایران مانند برخی شهرهای استان بوشهر در ایران نیز به سمت کربلا پیادهروی را انجام میدهند.[۲۹]
آداب و رسوم
پیادهروی اربعین در عراق، با آداب و آیینهایی همراه است؛ ازجمله هوسهخوانی و پذیرایی از زائران توسط عشایر حاشیه رود فرات.
هوسهخوانی: از آداب و رسوم عراقیها در مسیر رفتن به کربلا در روز اربعین هوسهخوانی است؛ هوسه به قصاید ویژه قبایل عربی جنوب عراق گفته میشود. این اشعار بیانکننده قهرمانی و شجاعت است و برای برانگیختن عزم مردان جهت انجام کارهای سخت و بزرگ استفاده میشود. پس از خواندن شاعر، حاضران یک بیت از آن را تکرار کرده و حلقهوار حرکت مینمایند.[۳۰]
شروع مراسم: آیین عزاداری از پنج روز مانده به اربعین با ورود کاروان شبیهخوانی و تعزیه گردانان آغاز میشود. پس از آن دستههای سینهزنی و زنجیرزنی وارد شده و مراسم اصلی در روز اربعین دو ساعت گذشته از ظهر آغاز میشود. زائران، نزدیکِ در ورودی حرم امام حسین(ع) ایستاده و درحالی که بر سینههای خود میزنند، مرثیهای را میخوانند و تکرار میکنند و در پایانِ سینهزنی دستها را بهنشانه سلام و تحیت بالا میبرند.[۳۱]
پذیرائی از زوار: عشایر حاشیه رود فرات در ایام مراسم پیادهروی چادرهای بزرگی در مسیر پیادهروی بر پا میکنند که به آنها «موکب» یا مُضیف میگویند و زائران را برای پذیرایی و استراحت در آنها جای میدهند.[۳۲] اجتماعات مذهبی عراق، موکبهای بسیاری برپا میکنند و رایگان به زائران خدمات میدهند. مدیریت موکبها بهشکل مردمی و مستقل از دولت انجام میشود.[۳۳]
به گفته دبیر کمیته مشارکتهای مردمی، اسکان و تغذیه ستاد اربعین، در مراسم پیادهروی، عراقیها ۴۰ هزار موکب و ایرانیها ۲۰۰۰ موکب برپا میکنند.[۳۴] براساس گزارش مسئول بخش موکبها، در سال ۱۴۰۱ش در شهر کربلا بیش از دوازده هزار موکب برپا شده بود.[۳۵]
پیادهروی جاماندگان اربعین
هر سال در ایام اربعین مراسمی در شهرهای مختلف ایران به نام جاماندگان اربعین برگزار میشود.[۳۶] در این مراسم افرادی که نتوانستهاند در پیادهروی اربعین آن سال در کشور عراق حاضر شوند، مسیر تعیینشدهای را به صورت پیاده طی میکنند.[۳۷] این مراسم در کشورهای عراق،[۳۸] پاکستان[۳۹] و افغانستان[۴۰] نیز برگزار میشود.
کتابشناسی
- الاربعین الحسینیة، کتابی به زبان فارسی تألیف میرزا محمد ارباب قمی (متوفای ۱۳۴۱ق) است که در سال ۱۳۲۸ق نگاشته شد.[۴۱] وی در این کتاب ابتدا از مراعات نشدن احکام فقهی در برخی عزاداریها و نقل تحریفاتی مانند عروسی قاسم در برخی مقاتل انتقاد کرده و سپس به شرح چهل حدیث درباره ماه محرم، واقعه عاشورا، امام حسین(ع) و شهدای کربلا پرداخته است.[۴۲]
- مجموعه شش جلدی سر آغاز؛ الگوی مفهومی پیادهروی اربعین از نگاه مقام معظم رهبری شامل سخنان سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، است که به پنج مأموریت اصلی حرکت جهانی پیادهروی اربعین اشاره میکند: وحدت، احیای حادثه کربلا، مبارزه حق علیه باطل، حادثه پیادهروی اربعین و الگوسازی.[۴۳] هر کدام از این موضوعات در یک جلد توسط سید محمد صادقی آرمان گردآوری شده و در سال ۱۳۹۸ش در انتشارات شهید کاظمی به چاپ رسیده است.[۴۴]
- والله متم نوره، اجلاسیه و نشستهای تخصصی کنگره بینالمللی لقاء الحسین(ع)، قم، انتشارات جمکران، ۱۳۹۵ش.
- حداد عادل، غلامعلی، گزارشی از راهپیمایی اربعین، به صحرا شدم، عشق باریده بود....، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم ١٣٩٧ش[۴۵]
پانویس
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین سید الشهدا، ۱۳۶۸ش، ص۲.
- ↑ «زندگینامه میرزا حسین نوری»، سایت بلاغ.
- ↑ شبر، ادب الطف و شعراء الحسین(ع)، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۴۱.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲.
- ↑ مؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۵.
- ↑ اسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
- ↑ اسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۳.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۲.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۲.
- ↑ «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ گزارش روزنامه فرانسوی لوموند از مراسم اربعین در کربلا، سایت روزنامه لوموند.
- ↑ أعداد الزائرین المشاة نهاراً فی أربعینیة الإمام الحسین(علیهالسلام)، سايت رسمی آستانه حضرت عباس(ع).
- ↑ الکشف عن الاحصائیة الاولیة لاعداد الزائرین بحسب ما رصدته کامیرات العتبة الحسینیة، سایت رسمی آستانه امام حسین(ع).
- ↑ «۱۵ میلیون شیعه در حال رسیدن به کربلا»، سایت خبری فردا.
- ↑ نگاه کنید به: «تعداد زائران اربعین اعلام شد»، خبرگزای ایسنا؛ «رکوردهایی که در اربعین ۱۴۰۱ش به دست آمد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «تعداد زائران اربعین امسال اعلام شد | جدول تعداد زائران از سال ۱۳۹۵ تا کنون»، همشهری آنلاین.
- ↑ «۷ رکورد جهانی پیادهروی اربعین»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «تعداد زائر غیرعراقی در اربعین»، ساتی خبری فردا.
- ↑ دخول أکثر من ملیون وثمانمائة الف زائر عربی واجنبی حتی یوم ۱۹ من صفر الخیر، مرکز مطالعات و تحقیقات کربلا.
- ↑ «آمار رسمی عراق: شمار زائران اربعین امسال از ۲۰ میلیون گذشت»، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
- ↑ نگاه کنید به: «رکوردهایی که در اربعین ۱۴۰۱ش به دست آمد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «ورود نخستین گروه زائران پاکستانی پیادهروی اربعین به عراق»، پایگاه اطلاعرسانی اعتاب و زیارت.
- ↑ «چرا پیادهروی اربعین ثواب دارد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ خلوصی، «پیاده روی اربعین از مسیر طریق العلما به کربلا»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «همه چیز درباره مسیرهای سفر اربعین»، خبرگزاری مهر.
- ↑ ««مشایه الاهواز» بزرگترین کاروان زائران طریق الحسین(ع)»، خبرگزاری فارس
- ↑ ««مشایه الاهواز» بزرگترین کاروان زائران طریق الحسین(ع)»، خبرگزاری فارس
- ↑ «پیادهروی زائران اربعین در استان بوشهر»، خبرگزاری مهر
- ↑ اباذری، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص۱۴۶.
- ↑ اباذری، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص۱۴۷.
- ↑ اباذری، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص۱۶۳.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۰.
- ↑ «جزئیاتی از موکبهای اربعین اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «تعداد زائران اربعین امسال اعلام شد | جدول تعداد زائران از سال ۱۳۹۵ تا کنون»، همشهری آنلاین.
- ↑ «حضور ۱۴میلیون نفری در آئین جاماندگان اربعین»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ نگاه کنید به: «صفر تا صد پیادهروی جاماندگان اربعین + عکس و فیلم»، ایسنا.
- ↑ «پیادهروی جاماندگان اربعین در جنوب عراق»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «تجلی اربعین حسینی در پاکستان؛ ندای وحدت و برائت از تفرقه طنینانداز شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «پیادهروی جا ماندگان اربعین در افغانستان به روایت تصویر»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ شریف رازی، آثار الحجة، ۱۳۳۵ش، ج۱، ص۲۲۱؛ «زندگینامه حاج محمد ارباب قمی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ ارباب قمی، اربعین حسینیه، ۱۳۷۲ش، ص۱۱.
- ↑ «سرآغاز؛ الگوى مفهومى پیادهروی اربعین از نگاه رهبر معظم انقلاب»، خیرگزاری میزان.
- ↑ «سرآغاز؛ الگوى مفهومى پیادهروی اربعین از نگاه رهبر معظم انقلاب»، خیرگزاری میزان.
- ↑ گزارشی از راهپیمایی اربعین، به صحرا شدم، عشق باریده بود. سایت پاتوق کتاب فردا.
پیوند به بیرون
- سایت اختصاصی راهپیمایی اربعین
- تصاویر هوایی از راهپیمایی سال ۱۴۳۴ق/ ۲۰۱۲م
