ابراهیم ابن هلال ثقفی
| مورخ و محدث شیعه در قرن سوم هجری | |
| تصویر جلد کتاب الغارات (زبان عربی) تصویر جلد کتاب الغارات (زبان عربی) | |
| نام کامل | ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی اصفهانی |
|---|---|
| لقب | ابواسحاق |
| نسب | ثقفی؛ منسوب به سعد بن مسعود ثقفی |
| تاریخ تولد | اوایل قرن سوم هجری قمری |
| زادگاه | کوفه |
| تاریخ وفات | ۲۸۳ق |
| شهر وفات | اصفهان |
| محل دفن | اصفهان |
| محل سکونت | کوفه، سپس اصفهان |
| خویشاوندان سرشناس | سعد بن مسعود ثقفی (جدّ اعلا)، مختار ثقفی (خویشاوند) |
| استادان | ابراهیم بن عباس بصری، فضل بن دکین |
| شاگردان | احمد بن محمد بن خالد برقی سعد بن عبدالله اشعری |
| محل تحصیل | کوفه |
| تالیفات | الغارات المعرفة فی المناقب و المثالب المغازی السقیفة مقتل امیرالمؤمنین |
| فعالیتها | تدریس حدیث و تاریخ، تألیف آثار تاریخی و کلامی، نشر معارف اهل بیت |
| اجتماعی | ترویج تشیع امامی در اصفهان |
ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی اصفهانی (درگذشتهٔ ۲۸۳ هجری قمری) معروف به ابن هلال ثقفی مورخ، محدث، فقیه و مفسر قرآن و از عالمان برجستهٔ شیعهٔ امامیه در قرن سوم هجری و نیز از چهرههای علمی فعال در دوران غیبت صغری بود.
او اصالتاً اهل کوفه و از خاندان ثقفی و از نوادگان سعدبن مسعود ثقفی(یار و کارگزار امام علی و امام حسن و عموی مختار ثقفی) بهشمار میرفت. او از نخستین مورخان شیعه با رویکرد تاریخنگاری انتقادی نیز شناخته میشود.
ثقفی در آغاز به مذهب زیدیه گرایش داشت، اما پس از پژوهشهای اعتقادی به مذهب امامیه گروید. او نزد شمار زیادی از محدثان شیعه و اهل سنت به تحصیل حدیث و تاریخ پرداخت و به دلیل رویکرد گسترده در استفاده از منابع، آثارش در احتجاجهای تاریخی و مذهبی مورد توجه قرار گرفت.
او پس از تألیف کتاب «المعرفة فی المناقب و المثالب» و بهدلیل فضای مخالف تشیع در کوفه، به اصفهان مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آن شهر به نشر حدیث، تألیف و تربیت راویان پرداخت. در منابع رجالی بیش از پنجاه اثر در حوزههای تاریخ، حدیث، فقه و کلام به او نسبت داده شده که بیشتر آنها از میان رفتهاست. و تنها کتاب «الغارات» بهصورت مستقل باقی مانده است.
«الغارات» از معروفترین کتابهای اوست که از منابع مهم در بررسی سیرهٔ سیاسی و اجتماعی حکومت امام علی(ع) بهشمار میآید. این کتاب گزیدهای از زندگانی، حیات عملی، خطبهها، نامهها و سفارشهای امیرالمؤمنین علی(ع) و نیز جنگها و کشمکشها در زمان خلافت امام علی(ع) و پس از آن است. از آنجهت که در این اثر به تجاوزهای معاویه در قلمرو امیرمؤمنان پرداخته شدهاست، به الغارات شهرت یافته است.
آثار و روایات ابراهیم ثقفی مورد استفاده و اعتماد بسیاری از عالمان برجستهٔ شیعه، از جمله کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید و شیخ طوسی قرار گرفته است. ثقفی اصفهانی سرانجام در سال ۲۸۳ هجری قمری در شهر اصفهان درگذشت.
زندگی و تحصیلات
وی در اوایل قرن سوم هجری در شهر کوفه زاده شد و بهسبب علاقهٔ فراوان به علوم اسلامی، نزد استادان عصر خود به تحصیل حدیث و تاریخ پرداخت. بر پایهٔ شواهد تاریخی، او در فاصلهٔ سالهای ۲۰۰ تا ۲۶۰ هجری قمری، همزمان با دوران امامت امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری(ع)، در کوفه و اصفهان میزیسته است، اما بنا به دلایلی نامعلوم، توفیق دیدار مستقیم آن امامان را نیافت. با این حال، کثرت استادان وی نشاندهندهٔ تلاش و جدیت او در مسیر تحصیل علم است.[۱]
نسب و خاندان
ابراهیم ثقفی از نوادگان سعد بن مسعود ثقفی، عموی مختار ثقفی، بهشمار میرود. شیخ طوسی در بیان نسب او مینویسد:
«ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود ثقفی ـ رضیاللهعنه ـ اصالتاً اهل کوفه است و سعد بن مسعود جدّ اعلای او، برادر ابیعبید بن مسعود و عموی مختار ثقفی بوده است.»[۲]
سعد بن مسعود از یاران وفادار و کارگزاران امیرالمؤمنین علی(ع) و امام حسن مجتبی(ع) بود. امام علی(ع) او را به حکومت مدائن منصوب کرد و در نامهای عملکرد او را ستود و فرمود:
«اَمّا بَعْدُ فَقَدْ وَفَّرْتَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ فَیْئَهُمْ وَ أَطَعْتَ رَبَّکَ وَ نَصَحْتَ إِمَامَکَ فِعْلَ الْمُنْتَزِهِ الْعَفِیفِ…»[۳]
پس از شهادت امیرالمؤمنین علی(ع)، سعد بن مسعود در کنار امام حسن مجتبی(ع) باقی ماند و هنگام حملهٔ جراح بن سنان به آن حضرت در مسیر مدائن، وی را به خانهٔ خود برد و در درمان او کوشید.[۴]
همچنین سعید بن هلال، جدّ ابراهیم ثقفی، از اصحاب امام صادق(ع) بهشمار آمده است.[۵]
هجرت به اصفهان
ابراهیم ثقفی در آغاز به مذهب زیدیه گرایش داشت، اما پس از بررسی و تحقیق، مذهب امامیه را برگزید و به یکی از شیعیان پرشور اهلبیت(ع) تبدیل شد. او کتابی با عنوان «المعرفة» در بیان مناقب اهلبیت و افشای ستمهای دشمنان آنان تألیف کرد. انتشار این کتاب در کوفه با مخالفتهایی روبهرو شد، ازاینرو او تصمیم گرفت آن را در اصفهان ـ که در آن زمان از مراکز مخالف تشیع بود ـ منتشر کند و بدین منظور به آن شهر هجرت کرد.[۶]
او در اصفهان به تدریس و تربیت شاگردان پرداخت و راویانی چون عبدالله بن کوشید اصفهانی، حسن زعفرانی اصفهانی و احمد بن علویه اصفهانی از محضر او بهره بردند.[۷]
ویژگیهای علمی
محدّث و تاریخنگار
ابراهیم ثقفی در گردآوری روایات، افزون بر منابع شیعی، از محدثان معتبر اهل سنت نیز استفاده کرده است و نام بسیاری از راویان صحاح سته در اسناد کتابهای او دیده میشود.[۸] این روش با هدف احتجاج بر مخالفان و استناد به منابع مورد قبول آنان انجام شده است. به همین دلیل، در کتاب الغارات غالب نقلها تاریخی است و کمتر روایت مستقیم از ائمه(ع) دیده میشود.[۹]
پرورش راویان و محدّثان
بسیارى از چهره هاى درخشان و راویان بزرگ شیعه، در قرن سوم هجرى، درکوفه و اصفهان از وى بهره برده و توشه ها اندوخته اند که در آثار و تألیفات آنان دیده مى شود. نام عده اى از آنان عبارت است از: ابراهیم بن هاشم قمى، احمد بن علویه اصفهانى، احمد بن محمد بن خالد برقى، حسن بن على بن عبدالکریم زعفرانى، سعد بن عبدالله اشعرى قمى، سلمة بن خطاب، عباس بن السرى (السندى)، عبدالرحمن بن ابراهیم المستعلى، على بن ابراهیم، على بن عبدالله بن کوشید اصفهانى، محمد بن حسن الصفّار، محمد بن زید الرطّاب.
جایگاه در میان عالمان شیعه
آثار و روایات او مورد اعتماد عالمان برجستهٔ شیعه بوده و در آثار کلینی، صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی، طبرسی، سید بن طاووس، علامه مجلسی و دیگران مورد استفاده قرار گرفته است.[۱۰]
آثار
ابراهیم بن هلال ثقفى در رشتههای مختلف علوم اسلامی از جمله علوم قرآن، فقه و احکام، تاریخ و سیره، کلام و اعتقادات، حدیث و روایت و شخصیتنگاری مهارت تام داشته است. او دست به تألیف آثار ارزشمند و متعددی زده که در اختیار علاقهمندان قرار گرفتهاست و بالغ بر ۵۰ اثر میشود. برخی از مهمترین تألیفات او عبارتاند از:
- المعرفه فى المناقب و المثالب
- المبتداء
- السیره
- معرفة فضل الافضل
- اخبار مختار بن ابى عبیدة الثقفى
- المغازى
- السقیفه
- الرّده
- مقتل عثمان
- الشورى
- بیعة امیرالمؤمنین (ع)
- الجمل
- الصفین
- الحکمین
- النهروان
- مقتل امیرالمؤمنین (ع)
- رسائل و اخبار امیرالمؤمنین (ع)
- قیام الحسن بن على (ع)
- مقتل الحسین (ع)
- التوابین و عین الورده
- فدک
- الحجة فى فضل المکرمین
- الغارات
دیدگاه اندیشمندان
دیدگاه عالمان شیعه
محدث نوری دربارهٔ او مینویسد: «ابراهیم بن محمد ثقفی، مؤلف کتاب الغارات، از بزرگترین راویان و مؤلفان شیعه است و کتاب او از منابع معتبر تاریخی و حدیثی بهشمار میرود.»[۱۱]
وحید بهبهانی نیز کثرت تألیفات، اعتماد عالمان قم و تجلیل شیخ طوسی از او را نشانهٔ جایگاه والای وی در میان امامیه میداند.[۱۲]
دیدگاه اندیشمندان اهل سنت
ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان مینویسد: «ابراهیم بن محمد ثقفی، از اسماعیل بن ابان و غیر او روایت میکند. به گفتهٔ ابونعیم در تاریخ اصفهان، حدیث او به سبب شیعهٔ افراطی بودن ترک شده است.»[۱۳]
خیرالدین زرکلی نیز او را دانشمندی معرفی میکند که پس از گرایش اولیه به زیدیه، مذهب امامیه را برگزید و آثار متعددی در تاریخ و فقه از خود برجای گذاشت.[۱۴]
عمر رضا کحاله نیز او را «حدیثشناس، تاریخنگار و فقیهی پراثر» معرفی کرده است.[۱۵]
درگذشت
ابراهیم بن محمد ثقفی پس از عمری تلاش علمی و تألیف آثار فراوان، در سال ۲۸۳ هجری قمری در شهر اصفهان درگذشت.[۱۶]
پانویس
- ↑ الغارات، مقدمه.
- ↑ الفهرست، شیخ طوسی، ص ۳۶.
- ↑ انساب الاشراف، احمد بن یحیی بلاذری، ص ۱۵۸.
- ↑ الارشاد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۱۲.
- ↑ رجال الطوسی، باب اصحاب الصادق(ع).
- ↑ رجال نجاشی، ص ۱۶–۱۷.
- ↑ رجال الطوسی، باب «من لم یرو عن واحد من الائمه»، ص ۴۱۲؛ معجم رجال الحدیث، ج ۱، ص ۲۵۴–۲۵۸.
- ↑ صحاح سته: صحیح بخاری، صحیح مسلم، صحیح ابن ماجه، صحیح ابیداود، صحیح ترمذی، صحیح نسائی.
- ↑ الغارات، مقدمه.
- ↑ اعلام الوری، ج ۱، ص ۳۶۶.
- ↑ خاتمة المستدرک، ج ۴، ص ۲۴.
- ↑ تعلیقات منهج المقال، ص ۲۶.
- ↑ لسان المیزان، ج ۱، ص ۱۰۲–۱۰۳.
- ↑ الاعلام، ج ۱، ص ۶۰.
- ↑ معجم المؤلفین، ج ۱، ص ۹۵.
- ↑ الشیعه و فنون الاسلام، ص ۱۰۸.
).jpg){kind=link}