ابن عیاش جوهری
| محدث، رجالی و مورخ شیعه امامی | |
| تصویر کتاب مقتضب الاثر فی عدد الأئمة الاثنی عشر (زبان عربی) تصویر کتاب مقتضب الاثر فی عدد الأئمة الاثنی عشر (زبان عربی) | |
| نام کامل | احمد بن محمد بن عبدالله بن حسن بن عیّاش |
|---|---|
| لقب | ابن عیّاش |
| زادگاه | بغداد |
| تاریخ وفات | ۴۰۱ق |
| شهر وفات | بغداد |
| محل سکونت | بغداد |
| محل تحصیل | بغداد |
| تالیفات | مقتضب الأثر فی عدد الأئمة الاثنی عشر |
| فعالیتها | روایت حدیث، تألیف در تاریخ و امامشناسی |
ابوعبدالله احمد بن محمد بن عبدالله بن حسن بن عیّاش الجوهری معروف به ابن عیّاش جوهری از محدثان، رجالیان و مورخان شیعه امامی در قرنهای سوم و چهارم و اوایل قرن پنجم هجری قمری بود. وی در بغداد میزیست و در علوم مختلف اسلامی از جمله حدیث، رجال، تاریخ، ادب و شعر تبحر داشت.
ابن عیّاش به سبب اشتغال به پیشهٔ جواهرسازی به «جوهری» شهرت یافت و در عین حال، از خاندان علمی و بانفوذی برخاسته بود. او با وجود آنکه در اواخر عمر به گفتهٔ برخی منابع دچار ضعف در ضبط حدیث شد، آثار مهمی در حوزهٔ امامشناسی، تاریخ تشیع و رجال تألیف کرد که از جملهٔ آنها کتاب مقتضب الاثر فی عدد الائمة الاثنی عشر است. ابن عیّاش در سال ۴۰۱ هجری قمری درگذشت.
نام و نسب
ابن عیّاش جوهری، صاحب اثر شناختهشدهٔ «مُقتَضَبُ الأثَر»، از عالمان برجسته و محدثان فعال شیعه در سدههای سوم و چهارم و آغاز قرن پنجم هجری قمری بهشمار میرود. وی در شاخههای گوناگون علوم اسلامی، از جمله حدیث، رجال، تاریخ، ادب و شعر، تبحر داشت و در کنار فعالیتهای علمی، به مشاغل فنی همچون جواهرسازی نیز اشتغال داشت. ابن عیّاش در اوایل قرن پنجم هجری قمری درگذشت و از خود آثاری برجای گذاشت که برخی از آنها از منابع مهم در مطالعات امامشناسی و تاریخ تشیع محسوب میشوند.
علامه خوانساری در روضات الجنات نام کامل او را چنین ضبط کرده است: «ابو عبدالله احمد بن محمد بن عبدالله بن حسن بن عیّاش بن ابراهیم بن ایوب الجوهری، مشهور به ابن عیّاش، با عین مهمله و شین معجمه». سید محسن امین عاملی نیز در اعیان الشیعه توضیح میدهد که واژهٔ «عیّاش» با عین مهمله، یای مشدده و شین معجمه نوشته میشود. مامقانی در تنقیح المقال فی علم الرجال ضمن شرح دقیق ضبط نام، واژهٔ «جوهری» را منسوب به حرفهٔ خرید و فروش جواهر دانسته و آن را اشاره به پیشهٔ خانوادگی وی میداند.
شهرت ابن عیّاش به این لقب، نه از باب خوشگذرانی، بلکه ـ چنانکه مامقانی تصریح میکند ـ از باب تفأل بوده است؛ به این معنا که خانوادهاش به نیت خیر و آرزوی رفاه و سلامت آینده، این نام را برای او برگزیدهاند. تفأل به نیکی، امری پسندیده است که در متون حدیثی نیز بدان توصیه شده است.
زندگی و تحصیلات
درباره تاریخ دقیق تولد ابن عیّاش جوهری، گزارش روشنی در منابع رجالی وجود ندارد. با این حال، وی در کتاب مقتضب الاثر تصریح میکند که از ابوبکر محمد بن عبدالله بن عتاب انماطی، متوفای ۲۸۶ق، حدیث شنیده است. با توجه به شرایط استماع حدیث و قرائن موجود، میتوان تولد او را در دههٔ هفتاد قرن سوم هجری قمری دانست.
بر اساس گزارشهای موجود در فهرست شیخ طوسی و رجال نجاشی، ابن عیّاش در سال ۴۰۱ق در بغداد درگذشته است. بدین ترتیب، وی عمری بسیار طولانی ـ بیش از یک قرن ـ داشته که شیخ طوسی نیز به آن اشاره کرده است.
بررسی مشایخ و شاگردان ابن عیّاش نشان میدهد که او بخش عمدهٔ عمر خود را در بغداد سپری کرده است. تنها سفر شناختهشدهٔ وی، سفری کوتاه به سامرا بوده که احتمالاً در سال ۳۳۸ق انجام شده است. شواهد حاکی از آن است که وی در سال ۳۳۹ق بار دیگر به بغداد بازگشته، زیرا خود در مقتضب الاثر از شنیدن حدیث در بغداد در سال ۳۴۰ق یاد میکند.
خاندان و پیشینه خانوادگی
شیخ طوسی در فهرست مینویسد که پدر و جدّ ابن عیّاش از بزرگان بغداد بودهاند و مادر او دختر حسین بن یوسف بن اسحاق بوده است. همچنین برادر حسین، یعنی قاضی ابوعمر محمد بن یوسف، داییِ مادر ابن عیّاش محسوب میشده است. نجاشی نیز ضمن معرفی خاندان او، به جایگاه اجتماعی و علمی آنان در بغداد اشاره میکند.
در برخی منابع، درباره نسبت دقیق قاضی ابوعمر با ابن عیّاش اختلاف نظر وجود دارد؛ با این حال، بنا به تحقیق علامه تستری، نسبت صحیح همان داییِ مادری بودن است و انتساب او بهعنوان جدّ، ناشی از اشتباه برخی نویسندگان متأخر است.
قاضی ابوعمر محمد در بغداد شخصیتی بانفوذ و مورد رجوع فرقههای مختلف بوده است. منابع رجالی مانند تنقیح المقال او را حسن، بلکه ثقه دانستهاند. خیرالدین زرکلی نیز در الاعلام از عقل، حلم و درایت وی بهعنوان ویژگیهای شاخص یاد میکند.
مذهب و جایگاه اعتقادی
ابن عیّاش بدون تردید در خانوادهای شیعه پرورش یافت و تا سالهای پایانی عمر، بر مذهب امامیه اثناعشری باقی بود. محتوای کتاب «مقتضب الاثر فی معرفة الائمة الاثنی عشر» گواه روشنی بر اعتقاد راسخ او به تشیع امامی است.
با این حال، شیخ طوسی در فهرست اشاره میکند که ابن عیّاش در اواخر عمر دچار نوعی اختلال شده است. نجاشی نیز مینویسد که وی حدیث بسیار شنیده، اما در پایان عمر دچار اضطراب گردیده است و با وجود دوستی نزدیک، به دلیل تضعیف او از سوی مشایخ، از نقل روایت از وی خودداری کرده است.
این جرح، با وجود استفاده گسترده نجاشی از آثار ابن عیّاش، نشان میدهد که تردیدها بیشتر ناظر به وضعیت نقل حدیث در اواخر عمر او بوده است، نه اصل ایمان یا تشیع وی. همین برداشت را علامه مامقانی نیز تقویت کرده و اختلال مذکور را ناظر به ضعف حافظه دانسته، نه انحراف عقیدتی. علامه خوانساری نیز در روضات الجنات تصریح میکند که تضعیف یک راوی لزوماً به معنای خلل در ایمان او نیست، بلکه ممکن است به ضعف در ضبط روایت بازگردد.
تلاش علمی و دقت در نقل
آثار باقیمانده از ابن عیّاش، بهویژه مقتضب الاثر، نشاندهنده دقت فراوان او در ثبت حدیث است. ذکر زمان و مکان، توضیح درباره شیوهٔ تحمل حدیث، اشاره به اختلاف نسخهها و حتی نقد برخی روایات، از ویژگیهای بارز روش اوست. مقایسه روایات نقلشده توسط او با منابع دیگر، میزان دقت و وسواس علمی وی را آشکار میسازد.
استادان و مشایخ
با وجود از بین رفتن بسیاری از آثار ابن عیّاش، نام بیش از چهل تن از مشایخ او در منابع باقی مانده است؛ از جمله: ابن عقده همدانی، ابوعلی صولی، عبدالله بن جعفر حمیری، احمد بن محمد بن یحیی عطار، ابنحمزه طبری، محمد بن احمد منصوری، سهل بن محمد طرطوسی و حسین بن علی بزوفری.
برخی پژوهشگران معاصر معتقدند مقصود شیخ طوسی از تعبیر «جماعة من اصحابنا» در آثارش، گروهی شامل ابن عیّاش، شیخ مفید و حسین بن عبیدالله غضائری بوده است.
شاگردان
در مقدمهٔ بحارالانوار، علامه مجلسی نام چند تن از شاگردان ابن عیّاش را ذکر میکند؛ از جمله جعفر بن محمد دوریستی، احمد بن علی نجاشی و محمد بن علی طرازی. افزون بر اینها، افرادی چون ابن شاذان قمی، خزاز قمی و شیخ طوسی نیز از او روایت نقل کردهاند.
آثار
منابع رجالی، بهویژه رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی، آثار متعددی را به ابن عیّاش نسبت دادهاند که نشان از گستره دانش او دارد. مهمترین این آثار عبارتاند از:
- مقتضب الاثر فی عدد الائمة الاثنی عشر
- الاغسال
- اخبار ابیهاشم داود بن القاسم الجعفری
- اعمال رجب، شعبان و رمضان
- مسائل الرجال
- شعر ابیهاشم الجعفری
- اخبار جابر الجعفی
- اخبار السید
- الاشتمال علی معرفة الرجال
- ما نزل من القرآن فی صاحب الزمان
- اخبار وکلاء الائمة
- کتاب فی اللؤلؤ و صفته و انواعه
وفات
ابن عیّاش جوهری پس از عمری طولانی و پربرکت، در سال ۴۰۱ق درگذشت. هرچند محل دقیق دفن او مشخص نیست، اما با توجه به شواهد تاریخی و جایگاه بغداد در آن دوره، بهاحتمال فراوان وفات او در بغداد رخ داده است. وی بخش عمدهای از زندگی خود را در عراق سپری کرد و نقش مهمی در انتقال میراث حدیثی و تاریخی شیعه به نسلهای بعدی ایفا نمود.
