ابوالحسن مسکویه رازی
| فیلسوف، اخلاقدان، مورخ، پزشک، ادیب | |
| تصویر منسوب به ابن مسکویه تصویر منسوب به ابن مسکویه | |
| نام کامل | ابوعلی الخازن احمد بن محمد بن یعقوب |
|---|---|
| لقب | معلم ثالث، خازن |
| نسب | ابن یعقوب |
| تاریخ تولد | حدود ۳۲۰–۳۲۵ هـق |
| زادگاه | ری، ایران |
| تاریخ وفات | ۴۲۱ هـق |
| شهر وفات | اصفهان، ایران |
| محل دفن | اصفهان، محلهٔ خواجو (یا تخت فولاد) |
| محل سکونت | ری و اصفهان |
| استادان | ابن کامل، ابوطیب کیمیایی رازی، احتمالا ابوالحسن عامری |
| شاگردان | ابوحیان توحیدی (ارتباط علمی)، دیگر شاگردان ناشناخته |
| محل تحصیل | ری، بغداد |
| تالیفات | تجارب الامم طهارة الاعراق الفوز الاصغر و اکبر الهوامل و الشوامل أدب الدنیا والدین الحکمة الخالدة |
| فعالیتها | فلسفه عملی، تهذیب اخلاق، تاریخنگاری، پزشکی، شعر و ادب |
| سیاسی | مشاور و ندیم وزرای آل بویه، خازن کتابخانه و بیت المال |
| اجتماعی | فعال در انجمنها و مجالس علمی، تعامل با دانشمندان و ادیبان همعصر |
ابوالحسن احمد بن محمد بن یعقوب مسکویه رازی (زادۀ حدود ۳۲۰– درگذشت: ۴۲۱ق) مشهور به ابن مسکویه و ابوالحسن مسکویه رازی، مورخ، فیلسوف، پزشک و ادیب ایرانی بود. او اهل ری بود و مدتی در اصفهان سکونت داشت و همانجا وفات یافت. برخی او را «ابوالحسن ابن مسکویه» نامیدهاند، اما خود او تنها «مسکویه» را عنوان خویش دانسته و «ابوالحسن مسکویه» خوانده است.
ابن مسکویه در مرتبهای جامع از اخلاق و حکمت شناخته میشد و دوران خود را در مصاحبت با وزرای برجستهای مانند مهلبی وزیر معزالدوله و ابن عمید وزیر رکن الدوله و فرزند او ابوالفتح خان گذراند. همچنین با سلاطینی همچون عضدالدوله و صمصام الدوله که مشیّد مذهب شیعه بودند، در ارتباط بود.
درباره تاریخ تولد و دوران کودکی او اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما به نظر میرسد او زندگی ناآرامی داشته باشد. بیست سال نخست عمر خود را در ری گذراند و سپس به آلبویه در بغداد پیوست و با وزرا و امیران آلبویه ارتباطاتی داشت. او ۱۲ سال نزد ابومحمد مهلبی وزیر معزالدوله آلبویه، ندیم خاص او بود و از اطلاعات شفاهی او در نگارش تاریخ بهره برد. همچنین هفت سال از زمان خود را در خدمت ابوالفضل بن عمید گذراند و در دوران عضدالدوله و فرزندش صمصام الدوله به عنوان ندیم، خواص و خازن کتابخانه و بیت المال فعالیت میکرد. روزهای پایانی عمر خود را در اصفهان گذراند و در محله خواجو یا تخت فولاد دفن شد.
ابن مسکویه شعر را نزد پدر آموخت و تاریخ طبری را از ابن کامل فراگرفت. وی در منطق و پزشکی مهارت داشت و از طریق دوستی با انجمنهای علمی و وزیران دانشمند، دانش زیادی کسب کرد. او با حکیمان و دانشمندان مختلفی از جمله ابوحیان توحیدی، ابوبکر خوارزمی و ابن سینا ارتباط داشت. او آثار متعددی تألیف کرد که مهمترین آنها شامل تجارب الامم، طهاره الاعراق و الفوز الاصغر و اکبر میشود. او به ویژه در فلسفه عملی و تهذیب اخلاق جایگاه ویژهای داشت و از معلمان برجستهی دوران اسلامی به شمار میرود.
اندیشههای فلسفی او بیشتر متاثر از ارسطو و افلاطون بود. او به قرآن و احادیث نیز استناد میکرد و در زمینه حکمت نظری و عملی، به ویژه تهذیب اخلاق، کوشا بود. به همین دلیل، به او لقب «معلم ثالث» داده شد و تاریخ را به عنوان آزمایشگاه فلسفه عملی خود میدانست. این لقب در منابعی همچون الذریعه و ریحانة الادب ذکر شده است.
ولادت و تحصیلات
ابن مسکویه احتمالاً بین سالهای ۳۲۰ تا ۳۲۵ هجری قمری در ری متولد شد. او دوران کودکی و جوانی را در ری گذراند و تحت تاثیر پدرش به مطالعه ادبیات و شعر روی آورد. وی همچنین به مطالعه آثار جاحظ و دیگر متفکران عرب پرداخت.
ابن مسکویه در تاریخ نیز آموزش دید و تاریخ طبری را نزد احمد بن کامل قاضی فرا گرفت. او علوم یونانی، منطق و پزشکی را نزد ابن خمار آموخت و به خاطر تسلطش بر پزشکی به «بقراط دوم» مشهور شد.
ابن مسکویه علاوه بر فعالیت در دربار آلبویه، در زمینه علوم مختلفی مانند فلسفه، اخلاق، پزشکی و تاریخ نیز فعال بود. او از طریق ارتباط با وزرای آلبویه، مانند مهلبی و ابوالفضل بن عمید، به اطلاعات و منابع گستردهای دست یافت و بسیاری از آثار خود را در این دوران نوشت.
وی به عنوان پزشک، منطقدان و اخلاقشناس شناخته میشد و دانش خود را در خدمت حکمرانان و نجبا قرار داد. ابن مسکویه همچنین در تربیت و تعلیم شاگردان و اندیشمندان نقش داشت و برخی از شاگردان او در دورههای بعدی به نامهای برجسته علمی تبدیل شدند.
اساتید
برخی منابع ابن مسکویه را شاگرد ابوحیان توحیدی دانستهاند و اشاره شده است که وی به پرسشهای ابوحیان پاسخ داده است. همچنین احتمالاً او از شاگردان ابوالحسن عامری و ابوالخیر بوده است، هرچند منابع مختلف در این مورد اختلاف دارند.
مذهب
تاریخنگاران درباره مذهب ابن مسکویه اتفاق نظر ندارند؛ برخی او و پدرش را زرتشتی سابق دانستهاند که مسلمان شدهاند، اما بیشتر منابع بعدی او را شیعه معرفی کردهاند. منابعی مانند معجم الادباء او را نو مسلمان معرفی کردهاند، در حالی که دیگران او را شیعه اهل بیت میدانند و آثارش نیز نشاندهنده گرایش شیعی اوست.
القاب و فعالیتهای دربار
ابن مسکویه پس از گذراندن بیست سال اول عمرش در ری، به خدمت آل بویه در بغداد پیوست. او حدود دوازده سال نزد ابو محمد مهلبی، وزیر معزالدوله، ندیم خاص او بود و سپس هفت سال در خدمت ابوالفضل بن عمید، وزیر رکن الدوله، زیست و خازن کتابخانه وی شد.
پس از قتل ابوالفتح بن عمید، ابن مسکویه به عضدالدوله، سلطان بزرگ آل بویه، پیوست و در زمره ندیمان و کتابداران او درآمد و مسئول بیت المال شد. وی در دوره صمصام الدوله نیز همچنان در خدمت بزرگان دربار ری بود.
معلم ثالث
ابن مسکویه به دلیل اهتمام به اخلاق و حکمت عملی، توسط برخی دانشمندان پس از ارسطو و فارابی به «معلم ثالث» لقب گرفت. این لقب در منابعی همچون الذریعه و ریحانة الادب ذکر شده است.
اهتمام به اخلاق
ابن مسکویه در کتاب طهارة الاعراق بر اهمیت آموزش اخلاق و تهذیب نفس تأکید کرده است. او میگوید که تجربه شخصی خود نشان داده است که سرگرمیهای صورى و لذتهای مادی نمیتواند انسان را به کمال واقعی برساند و اصلاح اخلاق و تهذیب روح مقدم بر دانش و مهارتهای علمی است.
حضرت آیتالله جوادی آملی در تفسیر خود اشاره میکنند که ابن مسکویه، معاصر ابن سینا، شاگردان زیادی تربیت کرده و اهتمام ویژهای به اخلاق و رفتار درست انسانی داشته است.
دیدگاهها و فلسفه
ابن مسکویه معتقد بود که تاریخ و تجربه بشر میتواند به عنوان آزمایشگاهی برای حکمت عملی مورد استفاده قرار گیرد. او به پیوند میان اخلاق، سیاست و سعادت فرد و جامعه تاکید داشت و تلاش میکرد فلسفه را به مسائل عملی زندگی مرتبط کند. فلسفه او بیشتر متاثر از ارسطو و افلاطون بود، اما با دیدگاه اسلامی و تجربههای شخصی خود تلفیق شده بود.
او همچنین در زمینه تهذیب اخلاق، انسانی را موجودی میدانست که با تربیت درست و رعایت اصول اخلاقی میتواند به کمال برسد و سعادت واقعی را تجربه کند.
ابوحیان توحیدی پیش از تولد ابن سینا، پرسشهای علمی و فلسفی فراوانی برای ابن مسکویه مطرح کرد و ابن مسکویه به تدریج به آنها پاسخ داد. این پرسشها غالباً جنبهٔ اخلاقی، روانشناختی و فلسفی داشتند و بار اجتماعی نیز داشتند.
کتاب الهوامل و الشوامل شامل این پرسشها و پاسخهاست و بیانگر تعامل دو متفکر در عصر رنسانس اسلامی و جریان انسانگرایی قرن چهارم هجری است.
ابن مسکویه تأثیر قابل توجهی بر فلسفه و اخلاق اسلامی و حکمت عملی ایران داشته است. برخی از تاثیرات او عبارتاند از:
- الهامبخشی به حکمای بعدی مانند ابن سینا، نظامی عروضی و دیگر فلاسفه و حکیمان ایرانی.
- معرفی دیدگاه اخلاقی مبتنی بر قوا و فضایل انسانی در فلسفه اسلامی.
- تأثیر بر اندیشه سیاسی و جامعهشناسی اولیه در جهان اسلام، بهویژه در زمینهٔ رابطه حاکم و مردم و اهمیت مشارکت جمعی.
- گسترش آموزههای روانشناسی و پزشکی عملی در طب سنتی ایران و مسلمانان.
آرای اخلاقی و فلسفی
ابن مسکویه در زمینهٔ اخلاق و نفس انسان، معتقد بود که شناخت نفس و قواى آن، پیششرط دستیابی به فضایل اخلاقی است. او قوای انسان را به سه دسته تقسیم میکرد:[۱]
- ناطقه یا ملکیه (قوهٔ فکر و عقل، ابزار آن دماغ)
- غضبیه یا سبعیه (قوهٔ خشم و دلاوری، ابزار آن قلب)
- شهویه یا بهیمیه (قوهٔ شهوت و تمایلات، ابزار آن کبد)
چهار فضیلت اصلی که از اجتماع این قوا پدید میآید عبارتند از حکمت، عفت، شجاعت و عدالت.
ابن مسکویه به غایتشناسی اخلاقی اهمیت میداد و معتقد بود که خیر و سعادت انسان منحصر به کمال وی است و خیر حقیقی با خیر سایر موجودات متفاوت است. وی در تحلیل سعادت و خیر، دیدگاههای ارسطو، افلاطون، بقراط و دیگر فیلسوفان را بررسی میکرد.
مشارکت سیاسی و جامعه مطلوب
ابن مسکویه انسان را ذاتاً اجتماعی میدانست و بر اساس این دیدگاه، جامعهای مطلوب است که در آن همه افراد مشارکت داشته باشند و انزوا و عزلت مذموم شمرده شود.
وی نوع حکومت را بر دو گونه میدانست:
- حکومت ملکی: رابطه شهریار با شهروندان مانند پدر و فرزند و رابطه بین شهروندان مانند برادری است.
- حکومت ولایی: رابطهٔ دو جانبهٔ بالا و پایین است؛ مهربانی از سوی والی و اطاعت و نصیحت از سوی مردم.
ابن مسکویه تعاون و مشارکت جمعی را ضروری برای تحقق اهداف جامعه میدانست و مشارکت را در چهار نوع میدانست:
- مشارکت بدوی (معطوف به معاش)
- مشارکت عقلی
- مشارکت فضیلتمحور
- مشارکت معطوف به توسعه
نقش مردم در حکومت
در اندیشهٔ ابن مسکویه، مردم وظایف و حقوقی در قبال حکومت دارند:
- نصیحت: انتقاد سازنده در صورت انحراف حکومت
- اعلام انزجار و مخالفت: در صورت تخطی از قوانین
- پشتیبانی و حمایت: همکاری با حکومت در چهارچوب عدالت و شرع
- نظارت: بر اعمال حکومت و حاکمان
او همچنین معتقد بود که مشروعیت حکومت باید مبتنی بر دین و عدالت باشد و انطباق عمل حکومت با شریعت موجب مشارکت فعال مردم است، در غیر این صورت، مخالفت و انزجار مردم مشروع میشود.
آثار
ابن مسکویه تألیفات متعددی در زمینههای مختلف داشت که مهمترین آنها عبارتند از:
- تجارب الامم – مجموعهای تاریخی و اجتماعی که به بررسی سرگذشت امتها و حکومتها میپردازد.
- تهذیب الاخلاق – اثر اخلاقی و فلسفی که راهنمایی برای تهذیب نفس و رفتار نیکو ارائه میدهد.
- فوز الاصغر و فوز الاكبر – آثار فلسفی که مسائل حکمت عملی و نظری را پوشش میدهند.
این آثار ترکیبی از دانش اسلامی، فلسفه یونانی و تجربه عملی زندگی بود و تاثیر زیادی بر اندیشمندان و نویسندگان بعدی گذاشت.
برخی از مهمترین آثار وی عبارتاند از:
- الفوز الاکبر (در اخلاق)
- الفوز الاصغر (در فلسفه و اصول دیانت)
- ادب الدنیا و الدین
- أنس الفرید
- جاویدان خرد یا الحکمة الخالدة
- احوال الحکماء السلف
- مختار الاشعار
- الاشربة
- کتاب فی ترکیب الباجات من الاطعمة
- تجارب الامم و تعاقب الهمم
- آداب العرب و الفرس
- تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق
- ترتیب السعادات و منازل العلوم
- الرسالة المسعدة
- الاخلاق الناصریه: مهمترین اثر فلسفی و اخلاقی او، شامل تحلیل فضایل، رذایل، نفس انسان و جامعه مطلوب.
- هوامل و الشوامل: مجموعه پرسشها و پاسخهای فلسفی و اخلاقی با ابوحیان توحیدی.
- رسالههای کوتاه در پزشکی و طبیعیات: شامل توصیههای بهداشتی، تغذیه، و تحلیل طبع انسان.
آثار ابن مسکویه اغلب به زبان عربی و به خط نستعلیق و کوفی نوشته شدهاند و نسخههای خطی آنها در کتابخانههای ایران و اروپا موجود است.
وفات
ابن مسکویه در اصفهان وفات یافت و در محله خواجو یا تخت فولاد دفن شد. آثار و نوشتههای او تا قرون بعدی مورد مطالعه و ارجاع قرار گرفت و او را به عنوان یکی از بزرگترین حکمای ایرانی در قرن چهارم هجری معرفی کردند. آثارش در حوزه فلسفه عملی، اخلاق و تاریخ همچنان مورد توجه پژوهشگران است.
- ↑ 36
