ابوطالب زاهدی لاهیجی
| عالم، حکیم، عارف، زاهد دورۀ صفوی | |
| مزار جدّ ابوطالب زاهدی لاهیجی، شیخ زاهد گیلانی در لاهیجان مزار جدّ ابوطالب زاهدی لاهیجی، شیخ زاهد گیلانی در لاهیجان | |
| لقب | زاهد گیلانی |
|---|---|
| نسب | فرزند عبدالله بن علی لاهیجی، پدر حزین لاهیجی، از خاندان عالمان و صلحا |
| تاریخ تولد | حدود ۱۰۵۸ق |
| زادگاه | لاهیجان |
| تاریخ وفات | حدود سده دوازدهم هجری قمری |
| شهر وفات | اصفهان |
| محل سکونت | اصفهان، لاهیجان (پیش از سفر به اصفهان) |
| خویشاوندان سرشناس | حزین لاهیجی (فرزند)، شیخ علی لاهیجی (پدربزرگ)، شیخ ابراهیم لاهیجی (عموی کوچکتر) |
| استادان | ملا حسن شیخالاسلام گیلانی، آقا حسین خوانساری، مولانا محمد رفیعای یزدی، شیخ خلیلالله طالقانی، شیخ بهاءالدین گیلانی |
| شاگردان | حزین لاهیجی |
| محل تحصیل | لاهیجان اصفهان |
| تالیفات | حواشی بر کتب فقهی، فلسفی و ریاضی، شرح و حواشی بر آثار ابن سینا و فارابی، یادداشتهای شخصی و کتابخانهای گسترده |
شیخ ابوطالب زاهدی لاهیجی (زادهٔ حدود ۱۰۵۸ق، لاهیجان – درگذشتهٔ اوایل سدهٔ دوازدهم هجری قمری) عالم، حکیم، عارف و زاهد شیعه در دورهٔ صفوی بود.
او در منابع به «زاهد گیلانی» شهرت دارد. نسب وی به تاجالدین ابراهیم، معروف به شیخ زاهد گیلانی، عارف نامدار و پیر و مراد شیخ صفیالدین اردبیلی میرسد. او پدر عارف و شاعر نامدار ایرانی، محمدعلی حَزین لاهیجی است. با وجود جایگاه علمی و معنوی برجسته، شخصیت او تا اندازهای در سایه شهرت فرزندش قرار گرفتهاست و کمتر بهطور مستقل شناخته شده است.
ابوطالب زاهدی در علوم نقلی و عقلی از جمله فقه، فلسفه، کلام، ریاضیات و ادبیات تبحر داشت و بخش مهمی از عمر خود را به تحصیل، تدریس، مطالعه و سلوک عرفانی گذراند. او با وجود جایگاه علمی و معنوی، زندگی زاهدانهای اختیار کرد و از مناصب رسمی و وابستگی به قدرت سیاسی پرهیز داشت. نقش او در تربیت علمی و اخلاقی حَزین لاهیجی، تأثیری ماندگار در تاریخ اندیشه و ادب فارسی برجای گذاشت.
او با بسیاری از عالمان، فلاسفه، عارفان و شاعران عصر خود، از جمله میرزا گلستانه، شیخ جعفر قاضی، آقا رضیالدین محمد، میرزا باقر قاضیزاده، محمدامین واصل گیلانی و دیگران، روابط نزدیک علمی و معنوی داشت.
تبارنامه
تبار شیخ ابوطالب زاهدی لاهیجی را میتوان نمونهای از «شجرهٔ طیبه» دانست؛ چراکه بیشتر نیاکان و وابستگان او از عالمان، اهل معرفت و صاحبان ذوق عرفانی بودهاند و در شکلگیری و گسترش فرهنگ اسلامی نقش مؤثری ایفا کردهاند. از جمله اجداد او شیخ شهابالدین علی لاهیجی است که از منطقه آستارا به لاهیجان مهاجرت کرد و از آن پس این شهر به محل استقرار و رشد خاندان وی تبدیل شد.
پدربزرگ: شیخ علی بن عطاءالله لاهیجی
پدربزرگ ابوطالب، شیخ علی بن عطاءالله لاهیجی، از عالمان برجسته عصر خود بود و نزد حاکم وقت گیلان احترام فراوان داشت. او با شیخ بهاءالدین عاملی (شیخ بهایی) در قزوین دیدار و مراوده علمی داشت و در اثر خود شرح حدیث معراج به این مجالست اشاره کرده است.
شیخ علی عالمی جامع، محقق و صاحب آثار متعدد بود. از جمله آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رساله اثبات واجب در مباحث فلسفی و کلامی
- حاشیهای مبسوط بر فصوص فارابی
- شرح فارسی بر کلیات قانون ابنسینا در پزشکی
- رسالهای در حل شبهه «جذر اصم» در ریاضیات
برخی از این آثار در کتابخانه شخصی ابوطالب لاهیجی نگهداری میشد و مورد استفاده حَزین لاهیجی نیز قرار گرفته بود. وی همچنین در شعر فارسی طبعی لطیف داشت و با تخلص «وحدت» شعر میسرود. بنا به نقل حَزین، دیوان او حدود دو هزار بیت داشته و از حیث بلاغت کمنظیر بوده است.
پدر و برادران
پدر ابوطالب، عبدالله بن علی، عالمی پارسا و زاهد بود که به سادهزیستی و بیاعتنایی به مظاهر دنیوی شهرت داشت. او علوم دینی را نزد پدرش، شیخ علی لاهیجی، فرا گرفت و بخش عمدهای از اموال خود را صرف نیازمندان میکرد.
عبدالله سه فرزند داشت: شیخ عطاءالله؛ عالم، عابد و از برجستهترین فقیهان و محدثان لاهیجان؛ شیخ ابوطالب لاهیجی؛ شیخ ابراهیم؛ دانشمندی جامع علوم که در فقه، ریاضیات، تفسیر، خوشنویسی و شعر مهارت داشت و آثار متعددی از او برجای مانده است؛ شیخ ابراهیم چند سال پیش از ابوطالب، در سال ۱۱۱۹ق درگذشت و حَزین لاهیجی در مرثیه او اشعاری سروده است.
ولادت و تحصیل
ابوطالب زاهدی لاهیجی در حدود سال ۱۰۵۸ق در لاهیجان زاده شد. آموزشهای مقدماتی علوم دینی و ادبیات عرب را در همان شهر و نزد ملا حسن شیخالاسلام گیلانی فرا گرفت و تا حدود بیستسالگی در لاهیجان به تحصیل پرداخت.
مهاجرت به اصفهان
او در بیستسالگی راهی اصفهان شد که در آن زمان مرکز علمی و فلسفی جهان تشیع بهشمار میرفت. در اصفهان، علوم عقلی و نقلی را نزد آقا حسین خوانساری آموخت و ریاضیات را نزد مولانا محمد رفیعای یزدی تکمیل کرد. کوشش علمی، جدیت در مطالعه، تواضع و پرهیز از جدل از ویژگیهای بارز او در این دوران بود.
ابوطالب پس از مدتی اقامت در اصفهان، خانهای خرید، به حج رفت و سپس به عراق سفر کرد. در همین دوره با حاج عنایتالله اصفهانی خویشاوند شد و با دختر او ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار پسر بود که تنها یکی از آنان، حَزین لاهیجی، به بلوغ علمی رسید.
جامعیت علمی
ابوطالب لاهیجی عالمی جامع در علوم مختلف بود. کتابخانه شخصی او بیش از پنج هزار جلد کتاب داشت که بیشتر آنها را بهطور کامل مطالعه و تصحیح کرده و بر بسیاری حاشیه نوشته بود. افزون بر این، نزدیک به هفتاد جلد کتاب را به خط خود استنساخ کرده بود. خطی زیبا، روشن و خوانا داشت و در شبانهروز گاه بیش از هزار بیت مینوشت.
زهد و پارسایی
وی نمونهای برجسته از زهد و پارسایی بود و هیچگاه در پی مال، مقام یا نزدیکی به قدرت نبود. با وجود امکان دستیابی به ثروت و نفوذ اجتماعی، زندگی ساده و مبتنی بر قناعت را برگزید و روح سخاوت و آزادگی را اصل سلوک خود میدانست.
عبادت و سلوک
به روایت حَزین، ابوطالب لاهیجی در طول ۲۵ سال زندگی مشترک با فرزندش، حتی یکبار نیز مرتکب مکروه شرعی نشد. شبها را غالباً به عبادت و راز و نیاز میگذراند و در سالهای پایانی عمر به خلوتگزینی و انقطاع از معاشرت گرایش یافت.
نقش ابوطالب لاهیجی در پرورش علمی و معنوی حَزین تعیینکننده بود. او شخصاً تعلیم فرزندش را بر عهده داشت، استادان برجستهای برایش برگزید و با دقتی کمنظیر مسیر علمی و اخلاقی او را هدایت میکرد. در عین حال، فرزندش را از افراط در مطالعه و ریاضت بازمیداشت و به اعتدال توصیه میکرد.
ذوق ادبی و نقد شعر
ابوطالب لاهیجی در شعرشناسی و نقد ادبی مهارت داشت و مجالس ادبی برگزار میکرد. او با سنجش دقیق اشعار شاعران، از جمله محتشم کاشانی، قدرت نقد و تشخیص بالایی نشان میداد و نخستین اجازه رسمی شاعری را به فرزندش، حَزین، اعطا کرد.
