سید محسن اعرجی
| فقیه، اصولی و محدّث شیعه | |
| پرونده:سید محسن اعرجی.jpg | |
| نام کامل | سید محسن بن سید حسن اعرجی کاظمی |
|---|---|
| لقب | اعرجی |
| نسب | حسینی |
| تاریخ وفات | قرن سیزدهم هجری قمری |
| شهر وفات | نجف |
| محل دفن | نجف اشرف |
| محل سکونت | نجف |
| استادان | وحید بهبهانی سید محمدمهدی بحرالعلوم شیخ جعفر کاشفالغطاء |
| محل تحصیل | حوزه علمیه نجف |
| تالیفات | وسائل الشیعة الی احکام الشریعة، دررالبهیة فی الفقه الامامیة |
| سایر | دارای دیوان اشعار در مدح و رثای اهلبیت(ع) |
سید محسن بن سید حسن اَعرجی کاظمی (درگذشتهٔ قرن سیزدهم هجری قمری) مشهور به محقق اعرجی، فقیه، اصولی، محدّث و شاعر شیعه و از عالمان برجسته حوزه علمیه نجف بود. او از خاندان علمی و کهن آل اعرج بهشمار میرفت که نسب آنان با واسطههایی به امام زینالعابدین(ع) میرسد.
سید محسن اعرجی از شاگردان برجسته بزرگانی چون وحید بهبهانی، سید محمدمهدی بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشفالغطاء بود و خود به تربیت جمعی از فقیهان و عالمان نامدار قرن سیزدهم همت گماشت.
او افزون بر جایگاه علمی در فقه و اصول، به زهد، سادهزیستی، اهتمام به عبادت، رسیدگی به فقرا و احترام ویژه به استادان شهرت داشت و در منابع رجالی و تاریخی شیعه با اوصاف «فقیه مدقق» و «عالم ربانی» از وی یاد شدهاست.
سید محسن اعرجی تألیفات متعددی در فقه، اصول، رجال و ادبیات از خود برجای گذاشت که از مهمترین آنها میتوان به «وسائل الشیعة الی احکام الشریعة» و «دررالبهیة فی الفقه الامامیة» اشاره کرد. وی همچنین دارای ذوق شعری بود و دیوان اشعارش، بهویژه قصایدی در مدح و رثای اهلبیت(ع)، در میان آثار ادبی عالمان شیعه شناخته شدهاست.
خاندان و نسب
خاندان آل اعرجی از کهنترین و بزرگترین خاندانهای علمی شیعه در ایران، عراق و لبنان بهشمار میروند. نسب این خاندان به عبیدالله اعرج، فرزند حسین اصغر، پسر امام زینالعابدین(علیهالسلام) میرسد؛ چنانکه در آثار رجالی و انساب از جمله شرح حال و آثار آل اعرج گزارش شده است.
سید حسین اصغر، فرزند امام زینالعابدین(ع)، از محدثان و عالمان عصر خویش بود و از عمهاش فاطمه بنت امام حسن(علیهالسلام) و نیز از امام محمدباقر(علیهالسلام) روایت نقل کرده است. در منابع تاریخی، وی از بندگان صالح و مستجابالدعوه معرفی شده است. عبیدالله اعرج، جدّ اعلای خاندان اعرجی، به سبب لنگی یکی از پاهایش به «اعرَج» شهرت یافت و مورد تکریم خلفای عباسی، از جمله ابوالعباس سفاح، قرار گرفت؛ بهگونهای که زمینی در حوالی مدائن با درآمد سالیانه قابل توجه به وی واگذار شد؛ این مطالب در منابع تاریخی خاندان آل اعرج آمده است.
از این خاندان، عالمان برجستهای برخاستهاند؛ از جمله سید جعفر اعرجی، نسبشناس و مورخ معروف، مؤلف آثاری چون ریاض الاقحوان، مناهل الضرب فی انساب العرب و الدرة الابدیة فی نسب الاعرجیه، و نیز سید عبدالکریم اعرجی، فقیه و اصولی، از شاگردان محمدحسین کاظمی و شیخ هادی تهرانی، که آثار فقهی و اصولی متعددی از خود برجای گذاشته است؛ چنانکه در کتاب شرح حال و آثار آل اعرج آمده است.
نسب سید محسن اعرجی با بیست واسطه به امام زینالعابدین(ع) میرسد. سلسله نسب وی بهتفصیل در رساله ذکرالمحسنین چنین آمده است: «سید محسن بن سید حسن بن سید مرتضی بن شرفالدین بن نصرالله بن زرزور بن ناصر بن منصور بن ابیالفضل نقیب عمادالدین موسی بن علی بن ابیالحسن محمد بن عماد بن الفضل بن محمد بن احمد البریر بن محمد بن الاشتر الاعرجی الکاظمی بن عبیدالله بن علی بن عبیدالله بن علی بن الصالح بن عبیدالله بن الحسین الاصغر بن الامام علی زینالعابدین.»
زندگی و تحصیلات
سید محسن اعرجی در خانوادهای روحانی در شهر بغداد دیده به جهان گشود. پدرش سید حسن از روحانیان حوزه علمیه و مادرش بانویی علویه و پاکدامن بود. تاریخ دقیق ولادت وی در منابع موجود ذکر نشده است.
سید محسن اعرجی در آغاز جوانی به تجارت پرداخت و سالها در بغداد به این حرفه اشتغال داشت. در کنار تجارت، به تدریس لغت و علوم عربی نیز میپرداخت و تا حدود چهلسالگی در این مسیر فعالیت داشت. پس از آن، برای تحصیل علوم دینی راهی نجف اشرف شد. وی پس از گذراندن مقدمات، در درس بزرگترین استادان حوزه نجف شرکت کرد و بهتدریج به یکی از چهرههای برجسته علمی آن حوزه تبدیل شد.
استادان
از استادان برجسته سید محسن اعرجی میتوان به وحید بهبهانی، سید محمدمهدی بحرالعلوم، شیخ جعفر کاشفالغطاء و شیخ سلیمان بن معتوق عاملی اشاره کرد. سید محسن از شیخ جعفر کاشفالغطاء اجازه روایت دریافت کرد؛ موضوعی که در کتاب شرح حال و آثار سید محسن اعرجی و نیز آثار رجالی دیگر ثبت شده است.
شاگردان
محفل درس سید محسن اعرجی شاگردان برجستهای را پرورش داد؛ از جمله سید محمدباقر شفتی، سید عبدالله شبر کاظمی، شیخ محمدعلی بلاغی، شیخ عبدالحسین اعسم، سید صدرالدین عاملی، شیخ محمدتقی اصفهانی و جمعی دیگر از فقیهان و اصولیان قرن سیزدهم. شرح زندگی و آثار این شاگردان در کتابهایی چون شرح حال و آثار سید محسن اعرجی و نقباء البشر آمده است.
سفر حج
سید محسن اعرجی در سال ۱۱۹۹ هجری قمری همراه با استادش شیخ جعفر کاشفالغطاء، سید محمدجواد صاحب مفتاح الکرامة و شیخ محمدعلی اعسم، به زیارت خانه خدا مشرف شد؛ گزارشی که در منابع تاریخی حوزه نجف ثبت شده است.
کرامات
در منابعی چون ذکرالمحسنین و شرح حال و آثار سید محسن اعرجی کرامات متعددی از وی نقل شده است؛ از جمله ماجرای حواله خمس برای سادات کاظمین، کمک غیبی به زائر حرم کاظمین، و رؤیای شیخ زینالعابدین سلماسی درباره وفات شیخ احمد احسایی که همزمان با همان خواب رخ داد.
ویژگیهای اخلاقی
تقیّد به نماز
سید محسن اعرجی به اقامه نماز با طمأنینه و توجه کامل شهرت داشت. نقل گفتوگوی وی با شیخ جعفر کاشفالغطاء درباره طولانی بودن نماز جماعت، در منابع رجالی آمده است.
زهد و سادهزیستی
زهد او بهحدی بود که بنا بر نقل سید صدرالدین عاملی، حتی شمعدان نداشت و شمع را بر خشت مینهاد؛ گزارشی که در کتابهای رجالی شیعه ثبت شده است.
خویشتنداری مالی
داستان ردّ هدیه فتحعلیشاه قاجار و دستور وی برای صرف آن در راه فقرا، در منابع تاریخی و اخلاقی مربوط به علمای شیعه نقل شده است.
رسیدگی به فقرا
بخش مهمی از زندگی سید محسن اعرجی به کمک به نیازمندان اختصاص داشت؛ چنانکه خاطرات متعددی از این رفتار در آثار شاگردانش نقل شده است.
احترام به استاد
احترام ویژه او به استادان، بهویژه شیخ جعفر کاشفالغطاء، در منابع تاریخی بهعنوان یکی از عوامل توفیق علمی وی معرفی شده است.
ذوق شعری
سید محسن اعرجی افزون بر فقاهت، دارای ذوق شعری بود. دیوان اشعار وی موجود است و قصیده مشهور «دالیه» در رثای امام علی(علیهالسلام) از آثار معروف اوست. در برخی منابع، پذیرش این قصیده از سوی امام علی(ع) در رؤیای یکی از صالحان نقل شده است.
آثار
از مهمترین آثار سید محسن اعرجی میتوان به وسائل الشیعة الی احکام الشریعة، دررالبهیة فی الفقه الامامیة، المحصول فی الاصول، سلالة الاجتهاد فی الفقه، فوائد علم الرجال، دیوان شعر و دهها اثر دیگر در فقه، اصول، رجال و ادبیات اشاره کرد؛ فهرستی که در کتاب ذکرالمحسنین و مقدمه چاپهای مختلف آثار وی آمده است.
وفات
سید محسن اعرجی در حدود نودسالگی بر اثر بیماری استسقا درگذشت.
