سیفالله ایسی میانجی
| حکیم، محدث و مدرس فلسفه و فقه | |
| پرونده:سیفالله ایسی میانجی.jpg | |
| نام کامل | سیفالله بن عباس ایسی میانجی |
|---|---|
| لقب | ایسی میانجی |
| تاریخ تولد | ۱۳۱۷ قمری |
| زادگاه | روستای غریبدوست، شهرستان میانه |
| تاریخ وفات | ۱۳۸۲ قمری |
| شهر وفات | مشهد |
| محل دفن | قبرستان فلاسفه و عرفا، کوهسنگی مشهد |
| محل سکونت | مشهد |
| استادان | میرزا محمدباقر مدرس رضوی شیخ محمدتقی مشکوری شیخ حسن برسی سید حسین طباطبایی قمی |
| شاگردان | سید علی خامنهای سید علی سیستانی مسلم ملکوتی محمد واعظزاده خراسانی مهدی حائری یزدی |
| محل تحصیل | تبریز، زنجان، مشهد |
| تالیفات | عیون الحکم، مطارح الفحول، فوائد العرفان، معرفه الربوبی، رساله فی البداء، پاسخ افسری، ترجمه احتجاج طبرسی |
سیفالله ایسی میانجی (زادۀ ۱۳۱۷ق – درگذشت: ۱۳۸۲ق) حکیم، محدث و مدرس فقه و فلسفه شیعه و از چهرههای شاخص اما کمترشناختهشده حوزه علمیه مشهد در سده چهاردهم قمری بود. وی با وجود غلبه جریانهای ضد فلسفی در این حوزه، از مدافعان سرسخت حکمت اسلامی بهشمار میآمد و تا پایان عمر به تدریس و ترویج فلسفه مشاء و اشراق در کنار فقه و حدیث پرداخت.
سیفالله ایسی از شاگردان برجسته استادان بزرگ فقه و فلسفه مشهد بود و خود نیز شاگردان نامداری، از جمله برخی مراجع و اندیشمندان معاصر همچون سید علی خامنهای، سید علی حسینی سیستانی ومسلم ملکوتی را تربیت کرد.
آثار مکتوب او نشاندهنده تسلط همزمان بر قرآن، حدیث، کلام و فلسفه است و جایگاه وی را بهعنوان عالمی جامعالاطراف در تاریخ فکری حوزه مشهد تثبیت میکند.
زندگی و تحصیلات ابتدایی
سیفالله ایسی در سال ۱۳۱۷ قمری (۱۲۷۷ شمسی) در روستای «غریبدوست» از توابع شهرستان میانه متولد شد. پدرش عباس، فرزند حسن، کشاورز بود و زندگی خانواده بر پایه زراعت میگذشت. او در نوجوانی در کنار پدر به کار کشاورزی اشتغال داشت، اما علاقه شدید به تحصیل علوم دینی و پرسش درباره چگونگی آفرینش جهان، مسیر زندگی او را تغییر داد. این بخش از زندگینامه او بر اساس مقدمه کتاب مطارح الفحول به قلم رضا ایسی، فرزند ارشد وی، نقل شده است.
پس از دورهای راز و نیاز، در سال ۱۳۳۳ قمری (۱۲۹۴ شمسی) شرایط تحصیل برای او فراهم شد و در سن شانزدهسالگی با رضایت خانواده راهی تبریز گردید. او در مدرسه «حسنپاشا» حجره گرفت و حدود چهار سال به تحصیل علوم مقدماتی پرداخت. با وقوع قحطی شدید آذربایجان در سال ۱۳۳۶ قمری، ناچار به بازگشت به زادگاه خود شد. چند ماه بعد، در ۲۵ صفر ۱۳۳۷ قمری (۸ آذر ۱۲۹۷ شمسی)، عازم زنجان گردید و در مدرسه «مسجد سید» اقامت گزید و به مدت پنج ماه از محضر استادان آن حوزه بهره برد، چنانکه در مقدمه مطارح الفحول آمده است.
تغییر مسیر علمی و هجرت به مشهد
اقامت در زنجان عطش علمی او را فرو ننشاند و تصمیم گرفت برای ادامه تحصیل به نجف اشرف هجرت کند. با این حال، در شب دوازدهم شعبان ۱۳۳۷ قمری خوابی دید که در آن به محضر امام رضا (ع) مشرف شده و به تحصیل در مشهد دعوت میشود. او پس از استخاره به قرآن و مشاهده آیه «وَکانَ ذٰلِکَ عِندَ اللهِ فَوزًا عَظِیمًا» از سوره فتح، تصمیم خود را تغییر داد.
شیخ سیفالله با فروش برخی وسایل شخصی، در نیمه شعبان همان سال از مسیر رشت، بندرانزلی، بادکوبه، عشقآباد و باجگیران راهی خراسان شد. پس از توقفی کوتاه در بادکوبه و تأمین بخشی از هزینه سفر، سرانجام در دوازدهم رمضان ۱۳۳۷ قمری (۲۲ خرداد ۱۲۹۸ شمسی) وارد مشهد شد و پس از زیارت حرم امام رضا (ع)، با جدیت به تحصیل علوم اسلامی پرداخت؛ گزارشی که در مطارح الفحول نیز منعکس شده است.
استادان
سیفالله ایسی کتاب شرح لمعه را نزد آقا میرزا محمدباقر مدرس رضوی آموخت و قوانین را از محضر شیخ محمدتقی مشکوری فرا گرفت. دروس رسائل، مکاسب و کفایةالاصول را نیز نزد شیخ حسن برسی، از مدرسان برجسته حوزه مشهد، تلمذ کرد؛ شخصیتی که شرح حال او در کتاب مشاهیر مدفون در حرم رضوی آمده است.
وی سپس به درس خارج فقه و اصول راه یافت و از محضر آیتالله سید حسین طباطبایی قمی و آیتالله میرزا محمد کفایی، فرزند آخوند خراسانی معروف به «آقازاده»، بهره برد و به مراتب عالی علمی دست یافت؛ چنانکه در مقدمه مطارح الفحول ذکر شده است.
استادان فلسفه و حکمت
علاقه عمیق او به مباحث هستیشناختی، وی را به سوی فلسفه و حکمت سوق داد. او از محضر استادانی چون میرزای عسکری شهیدی معروف به «آقا بزرگ»، ملامحمدعلی معروف به «حاجی فاضل» و شیخ اسدالله یزدی بهره برد؛ استادانی که همگی از حکیمان و عارفان برجسته حوزه مشهد بودند. اطلاعات مربوط به این استادان در گزارش سید علی خامنهای درباره سابقه حوزه علمیه مشهد و منابع مشابه آمده است. سیفالله ایسی خود بهتدریج در شمار استادان فلسفه این حوزه قرار گرفت.
تحولات فکری حوزه مشهد
با ورود میرزا مهدی غروی اصفهانی به مشهد در سال ۱۳۴۰ قمری و رواج دیدگاههای موسوم به «مکتب معارفی آل محمد» که رویکردی انتقادی نسبت به فلسفه داشت، فضای حوزه مشهد دگرگون شد. بسیاری از مدرسان فلسفه منزوی شدند یا از تدریس بازماندند. در این میان، سیفالله ایسی از معدود افرادی بود که بهصورت علنی از مبانی فلسفی دفاع کرد. نقل مشهور «کلهم آمنوا به حتی الراشد الا الایسی» در همین زمینه از قول حاج شیخ کروکی، استاد محمود شهابی، گزارش شده و در منابع مربوط به تاریخ فکری حوزه مشهد آمده است.
تدریس و فعالیت علمی
شیخ سیفالله علاوه بر تدریس متون فقهی مانند شرح لمعه، قوانین، مکاسب، رسائل و کفایه، به تدریس آثار مهم فلسفی چون منظومه سبزواری، اسفار اربعه ملاصدرا و اشارات ابنسینا پرداخت؛ امری که در کتاب تاریخ حکما و عرفای متأخرین صدرالمتألهین اثر منوچهر صدوقی سها نیز ذکر شده است.
پافشاری او بر فلسفه موجب فشارهای اقتصادی شد و برای تأمین معاش، مدیریت یکی از دفاتر اسناد رسمی را بر عهده گرفت. با این حال، هرگز از تدریس و تحقیق دست نکشید.
شاگردان
از شاگردان فلسفی او میتوان به آیتالله سید علی خامنهای اشاره کرد که منظومه را نزد وی خوانده و در خاطرات خود به شیوه تدریس و اعتقاد عمیق استادش به فلسفه اشاره کرده است. همچنین آیتالله سید علی سیستانی در دوران تحصیل در مشهد، بخشهایی از منظومه، اشارات و اسفار را نزد او آموخت؛ گزارشی که در سفرنامه احمد مسجدجامعی و منابع خبری مرتبط آمده است.
آیتالله مسلم ملکوتی، شیخ محمد واعظزاده خراسانی، کاظم مدیر شانهچی، سید جلالالدین آشتیانی، مهدی حائری یزدی و احمد مهدوی دامغانی نیز از جمله شاگردان یا بهرهمندان از محضر او بودهاند؛ اطلاعات مربوط به این افراد در منابعی چون خاطرات آیتالله مسلم ملکوتی، مجله اندیشه حوزه، پژوهشی در حدیث و فقه و مجله بخارا آمده است.
آثار
آثار باقیمانده از سیفالله ایسی شامل عیونالحکم، مطارح الفحول، فوائد العرفان، معرفة الربوبی، رساله فی البداء، پاسخ افسری و ترجمه احتجاج طبرسی است. بیشتر این آثار در یک مجلد با عنوان مطارح الفحول در سال ۱۳۳۱ شمسی در مشهد چاپ شده و نسخههایی از آن در کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی و کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود. اطلاعات نسخهشناختی این آثار در فهرستهای کتابخانهای آستان قدس و مسجد اعظم قم ثبت شده است.
درگذشت
سیفالله ایسی در سال ۱۳۸۲ قمری (۱۳۴۲ شمسی) پس از یک دوره بیماری درگذشت و در قبرستان ویژه فلاسفه و عرفا در منطقه کوهسنگی مشهد، در جوار مدفن استادان فلسفه، به خاک سپرده شد.
