صاحب بن عباد
| وزیر برجسته آلبویه و از بزرگترین حامیان علم و ادب | |
| نام کامل | ابوالقاسم اسماعیل بن عَبّاد بن عباس صاحب طالقانی |
|---|---|
| لقب | صاحب، صاحب بن عباد |
| تاریخ تولد | ۳۲۶ قمری |
| زادگاه | اصفهان |
| تاریخ وفات | ۳۸۵ قمری |
| شهر وفات | ری |
| محل دفن | اصفهان |
| محل سکونت | اصفهان، ری |
| خویشاوندان سرشناس | عباس بن عباد (پدر) |
| استادان | ابن عمید |
| محل تحصیل | اصفهان، ری |
| تالیفات | المحیط فی اللغه؛ الإبانة؛ الکشف عن مساوئ شعر المتنبی؛ دیوان اشعار؛ رسائل ادبی و کلامی |
ابوالقاسم اسماعیل بن عَبّاد بن عباس صاحب طالقانی (۳۲۶–۳۸۵ قمری)، مشهور به صاحب بن عباد، از برجستهترین وزیران، دانشمندان، ادیبان و رجال سیاسی شیعه در سدهٔ چهارم هجری و از چهرههای شاخص دولت آلبویه بود.
او که در اصفهان زاده شد، پس از طی مراتب علمی در فقه، حدیث، کلام، ادب و علوم رایج عصر خود، بهواسطهٔ توانایی کمنظیر در نویسندگی، تدبیر سیاسی و حمایت از علم و فرهنگ، به وزارت مؤیدالدوله و سپس فخرالدوله دیلمی رسید.
صاحب بن عباد نقشی تعیینکننده در تثبیت قدرت آلبویه، گسترش تشیع، رونق علمی و ادبی شهرهای اصفهان و ری، و حمایت از دانشمندان و نویسندگان ایفا کرد. کتابخانهٔ عظیم او، آثار علمی و ادبی متعدد، و نفوذ گستردهاش در عرصهٔ سیاست و فرهنگ، جایگاهی ممتاز برای وی در تاریخ تمدن اسلامی رقم زده است.
وی در سال ۳۸۵ قمری در ری درگذشت و پیکرش در اصفهان به خاک سپرده شد.
زندگی و تحصیلات
ابوالقاسم اسماعیل بن عباد در سال ۳۲۶ق در اصفهان زاده شد. پدر او، عباس بن عباد، از رجال برجسته و صاحبمنصبان اصفهان بود و به سبب وثاقت و جایگاه اجتماعی، به «شیخ امین» شهرت داشت. خاندان صاحب نسلدرنسل در مشاغل دیوانی و وزارت حضور داشتند و همین محیط، زمینهساز پرورش علمی و سیاسی او شد.[۱]
صاحب آموزشهای ابتدایی را نزد پدرش آغاز کرد و سپس در علوم متداول عصر، از جمله فقه، حدیث، تفسیر، کلام، لغت و ادب عربی تبحر یافت. پس از آن، برای تکمیل دانش خود به شهر ری، یکی از مهمترین مراکز علمی قرن چهارم هجری، مهاجرت کرد و در حلقه درس ابن عمید، وزیر دانشمند آلبویه، حضور یافت. ابن عمید استعداد کمنظیر صاحب در نویسندگی و انشا را تشخیص داد و او را به عنوان دبیر وارد دستگاه دیوانی کرد.[۲]
فعالیتها
آلبویه
دولت آلبویه، که از خاندانهای شیعی شمال ایران برخاسته بود، میان سالهای ۳۲۰ تا ۴۴۸ق بر بخشهای وسیعی از ایران و عراق حکومت کرد. در این دوره، بسیاری از محدودیتهای مذهبی شیعیان برطرف شد و شعائر شیعی مانند بزرگداشت عاشورا، عید غدیر، و ذکر ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) در اذان علنی گردید. بازسازی و توسعه حرمهای امام علی(ع) و امام حسین(ع) نیز از اقدامات شاخص این خاندان بود.
ورود به وزارت
در سال ۳۶۶ق، مؤیدالدوله دیلمی صاحب بن عباد را که سیزده سال دبیر او بود، به وزارت برگزید. صاحب در دوران وزارت خود در اصفهان، آن شهر را به یکی از کانونهای مهم علم و ادب تبدیل کرد و دانشمندانی چون ابونعیم اصفهانی، ابن فورک، ابن منده و ابوعلی مرزوقی در این دوره به شکوفایی رسیدند. تشیع آشکار صاحب و مناظرات اعتقادی او با عالمان مذاهب دیگر نیز از ویژگیهای این دوره بود.[۳]
پس از درگذشت رکنالدوله، صاحب به وزارت مؤیدالدوله در ری منصوب شد و اختیاراتی گسترده در اداره مالی و سیاسی کشور یافت. او در این دوره اصلاحات گستردهای در نظام اداری، اقتصادی و قضایی انجام داد و سیاستی مبتنی بر عدالت، آبادانی و شایستهسالاری در پیش گرفت.[۴]
نقش سیاسی و نظامی
صاحب بن عباد با تدبیر خود اختلاف میان مؤیدالدوله و عضدالدوله را پایان داد و در نبردهای سرنوشتساز با سپاه خراسان و قابوس بن وشمگیر نقش تعیینکنندهای داشت. پس از وفات مؤیدالدوله، با پافشاری صاحب، حکومت به فخرالدوله رسید و در این دوره نفوذ و اقتدار صاحب به اوج رسید؛ تا آنجا که فخرالدوله نیز در برخورد با او جانب احتیاط را رعایت میکرد.
ویژگیها
مذهب
بسیاری از عالمان بزرگ، از جمله شیخ صدوق، سید بن طاووس، علامه مجلسی، شیخ حر عاملی، شیخ بهایی، آقا بزرگ تهرانی و علامه امینی، به تشیع و حتی دوازدهامامی بودن صاحب تصریح کردهاند. اشعار باقیمانده از او که سرشار از محبت به اهلبیت(ع) است، مؤید این دیدگاه است.[۵]
اخلاق و سیره
کرم، تواضع، احترام به عالمان و سادات، عفو، شجاعت و فراست از برجستهترین ویژگیهای اخلاقی صاحب بود. منابع تاریخی از محبوبیت گسترده او در میان مردم و نخبگان علمی سخن گفتهاند.[۶]
سیاست فرهنگی و علمی
صاحب بن عباد از بزرگترین حامیان علم و دانش در قرن چهارم هجری به شمار میرود. او کتابخانهای عظیم در ری تأسیس کرد که بنا بر گزارشها، شمار کتابهای آن با مجموع کتابخانههای اروپا در همان عصر برابری میکرد. مقدسی جغرافیدان، از بهرهبرداران این کتابخانه بوده است. او هر سال مبالغ کلانی برای حمایت از فقها و ادیبان بغداد و حجاز اختصاص میداد و صدها شاعر و نویسنده در دستگاه او گرد آمده بودند.[۷]
جایگاه علمی و آثار
صاحب در علوم قرآن، تفسیر، حدیث، کلام، لغت، نحو، عروض، نقد ادبی، تاریخ و طب تبحر داشت.[۸] آثار متعددی به او منسوب است، از جمله: المحیط در لغت، الکشف عن مساوئ شعر المتنبی، الإبانة در کلام، دیوان اشعار، رسائل ادبی و کلامی و آثار متعدد دیگر.[۹]
وفات
صاحب بن عباد پس از دورهای بیماری، در شب جمعه ۲۴ صفر سال ۳۸۵ق در ری درگذشت و پیکرش پس از مدتی به اصفهان منتقل و در زادگاهش به خاک سپرده شد.[۱۰]
پانویس
- ↑ وفیات الاعیان، ج۱، ص۲۰۶؛ معجم الأدباء، یاقوت حموی، ج۶، ص۲۲۱
- ↑ صاحب بن عباد، شرح حال و آثار، احمد بهمنیار، ص۳۷؛ معجم الأدباء، ج۶، ص۲۲۱
- ↑ معجم الأدباء، ج۶، ص۳۰۶–۳۰۷؛ تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی، نورالله کسایی، ص۲۳–۲۴
- ↑ اعیان الشیعه، محسن امین، ج۳، ص۳۴۱
- ↑ الغدیر، علامه امینی، ج۷، ص۱۰۳؛ اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۵۳؛ یتیمة الدهر، ثعالبی، ج۳، ص۲۴۷
- ↑ صاحب بن عباد، شرح حال و آثار، ص۷۲
- ↑ معجم الأدباء، ج۶، ص۲۵۲ و ۲۷۸
- ↑ صاحب بن عباد حیاته و أدبه، ص۱۵۴ و ۱۶۹
- ↑ معجم الأدباء، ج۶، ص۲۶۰؛ الغدیر، ج۷، ص۸۷
- ↑ صاحب بن عباد، شرح احوال و آثار، ص۲۰۰
