محسن کدیور
| پرونده:محسن کدیور1.jpg | |
| نام اصلی | محسن کدیور |
|---|---|
| تاریخ تولد | خرداد ۱۳۳۸ |
| محل تولد | فسا |
| کتابها | نظریههای دولت در فقه شیعه حکومت ولایی حکومت انتصابی دفتر عقل دغدغههای حکومت دینی |
| تحصیلات | حوزوی دکترای فلسفه و حکمت اسلامی |
| دانشگاه | ادانشگاه تربیت مدرس |
| استاد | حسینعلی منتظری |
محسن کدیور در کنار آیتالله منتظری
محسن کدیور (زادهٔ خرداد ۱۳۳۸ در فسا) نویسنده، اندیشمند دینی و استاد پژوهشی دانشگاه دوک در آمریکاست. او از شاگردان حسینعلی منتظری بودهاست و منتقد اسلام انقلابی و نظام جمهوری اسلامی ایران است.
او از چهرههای شاخص جریان نواندیشی دینی در ایران معاصر بهشمار میرود و آثار متعددی در حوزههای فقه، کلام، فلسفهٔ دین، اندیشهٔ سیاسی اسلام و نقد نظریهٔ ولایت فقیه منتشر کردهاست. کدیور سالهاست در خارج از ایران اقامت دارد و بهعنوان استاد مطالعات اسلامی در دانشگاههای ایالات متحده آمریکا فعالیت میکند.
کدیور در دههٔ ۱۳۷۰ از منتقدان دروندینی جمهوری اسلامی بهشمار میرفت. او بهدلیل دیدگاههای انتقادی خود، در سال ۱۳۷۸ بازداشت و به زندان محکوم شد. پس از آزادی، محدودیتهای امنیتی و قضایی علیه او ادامه یافت و نهایتاً به خروج وی از کشور انجامید. او پس از مهاجرت، به فعالیتهای فکری، رسانهای و حقوق بشری ادامه داد و مقالات متعددی در نقد نقض حقوق بشر، استبداد دینی و قرائت رسمی از اسلام سیاسی منتشر کرد.بخش مهمی از فعالیتهای فکری او به نقد مبانی نظری «ولایت فقیه» و بررسی تاریخی و فقهی این نظریه اختصاص یافته است؛ دیدگاههایی که به چالش مشروعیت الگوی حاکمیت دینی در جمهوری اسلامی ایران انجامیده است. او در آثار و مواضع خود با نقد برخی دستاوردها و ساختارهای برآمده از انقلاب اسلامی، بر ضرورت تفکیک نهاد دین و مرجعیت دینی از ساختار قدرت سیاسی تأکید کرده و از الگویی نزدیک به سکولاریسم سیاسی در اداره حکومت دفاع کردهاست.
او در طول سالها حضور در آمریکا بارها با شبکههای بیبیسی فارسی و دیگر شبکههایی که علیه نظام جمهوری اسلامی فعالیت میکنند مصاحبه کرده و دیدگاههای خود را بیان کردهاست.
زندگی و تحصیلات
محسن کدیور در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در شهر فسا، استان فارس، متولد شد. تحصیلات حوزوی خود را پس از پایان آموزشهای رسمی، در حوزهٔ علمیهٔ قم آغاز کرد و دروس سطح و خارج فقه و اصول را نزد استادانی چون میرزا جواد تبریزی، حسینعلی منتظری، سید محمدحسین فضلالله، یوسف صانعی و دیگر فقیهان برجسته فراگرفت. کدیور از شاگردان نزدیک آیتالله منتظری محسوب میشد و تأثیر فکری او در آثار اولیهٔ کدیور مشهود است.
کدیور کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی را در سال ۱۳۷۲ از مرکز تربیت مدرس دانشگاه قم و دکترای فلسفه و حکمت اسلامی را از دانشگاه تربیت مدرس تهران در سال ۱۳۷۸ اخذ کرد.
فعالیتهای علمی و دانشگاهی
محسن کدیور در دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی در ایران به تدریس و پژوهش اشتغال داشت و مقالات و کتابهایی در زمینهٔ اندیشهٔ سیاسی اسلام و فقه شیعه منتشر کرد. پس از فشارهای سیاسی و محدودیتهای قضایی، از ایران خارج شد و فعالیتهای علمی خود را در خارج از کشور ادامه داد.
او در سالهای بعد بهعنوان استاد مطالعات اسلامی و خاورمیانه در دانشگاههای ایالات متحده، از جمله دانشگاه دوک (Duke University)، به تدریس پرداخت. حوزههای تدریس و پژوهش او شامل فقه تطبیقی، الهیات اسلامی، حقوق بشر در اسلام، اندیشهٔ سیاسی شیعه و نقد قرائتهای اقتدارگرا از دین است.
فعالیتهای سیاسی و اجتماعی
محسن کدیور در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ با برخی فعالان و جریانهای سیاسی ـ مذهبی آن دوره، از جمله حبیبالله پیمان (دبیرکل جنبش مسلمانان مبارز)، ابوذر ورداسبی، جلال گنجهای و کریم رستگار ارتباط داشت و شماری از آنان را برای ایراد سخنرانی به شیراز دعوت کرد. او در جریان فعالیتهای سیاسی پیش از انقلاب، از پاییز ۱۳۵۶ تا بهمن ۱۳۵۷، در سه نوبت و هر بار برای مدت کوتاهی بازداشت شد.
کدیور از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۷ در دانشگاههای امام صادق(ع)، مفید، شهید بهشتی و تربیت مدرس به تدریس در حوزههایی همچون فلسفه و کلام اسلامی، فلسفه یونان، اندیشه سیاسی و حقوق عمومی در اسلام پرداخت. وی همزمان از سال ۱۳۷۰ به مدت هشت سال، معاونت اندیشه اسلامی مرکز تحقیقات استراتژیک را بر عهده داشت. نخستین اثر مکتوب او با عنوان نظریههای دولت در فقه شیعه در اواخر سال ۱۳۷۶ در تهران منتشر شد. همچنین با تأسیس نهاد غیردولتی «انجمن دفاع از آزادی مطبوعات» در سال ۱۳۷۸، ریاست این انجمن را بر عهده گرفت.
او تا سال ۱۳۸۶ در دانشگاه تربیت مدرس به تدریس اشتغال داشت. پس از آن، بهدلیل طرح دیدگاههایی انتقادی درباره برخی مبانی فکری جمهوری اسلامی، از جمله مباحث مرتبط با امامت در تشیع و اعتبار برخی ادعیه و متون مذهبی، ادامه فعالیت آموزشی وی در این دانشگاه متوقف شد. کدیور پس از آن ایران را ترک کرد و با حضور در ایالات متحده آمریکا، ابتدا در دانشگاه ویرجینیا و سپس در دانشگاه دوک به تدریس پرداخت.
وی از بنیانگذاران شبکه مجازی «جنبش راه سبز» (جرس) در تیر ۱۳۸۸ بود و تا اسفند ۱۳۹۳ در شورای سیاستگذاری آن عضویت داشت. همچنین در بهمن ۱۳۹۶، به همراه ۱۴ فعال سیاسی و مدنی دیگر، با انتشار بیانیهای بر «اصلاحناپذیری» نظام جمهوری اسلامی تأکید کرد و خواستار برگزاری همهپرسی، تحت نظارت سازمان ملل متحد، برای گذار مسالمتآمیز به یک نظام دموکراتیک سکولار پارلمانی شد.
دیدگاهها و اندیشهها
حجاب و پوشش
در مساله پوشش و حجاب کدیور پوشش را در اسلام به حداقلترین شکل ممکن تقلیل داده و قائل به عرفی، زمانی و مکانی بودن پوشش است. و در این باره میگوید:
نوع پوشش و لباس تابع شرایط زمانی، مکانی، عرف محلی و امری اختیاری است. زنان مومنه در جوامع و شرائطی که پوشانیدن سر و گردن و مو و بهطور کلی تمام بدن غیر از وجه و کفین و قدمین متعارف است به نحوی که بر نپوشانیدن آنها مفسده مترتب میشود به حکم ثانوی موظفند این مواضع را بپوشانند. در جوامعی که این حد از پوشش متعارف نیست و بر نپوشاندن این مواضع مفسدهای مترتب نیست، پوشاندن آنها الزامی نیست و این مواضع از بدن همانند صورت «زینت ظاهر» محسوب میشود که در آیۀ ۳۱ سوره نور از پوشانیدن استثناء شدهاند: «ولا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها». تشخیص مفسده مثل مصداق هر حکم ثانوی دیگر با خود مکلفین است. اجبار بر بیحجابی خلاف شرع بود. اجبار بر رعایت حجاب نیز فاقد مستند معتبر شرعی و در نتیجه خلاف شرع است. حجاب با رعایت حدود شرعی آن اختیار زنان مؤمنه است.[۱]
نواندیشی دینی
کدیور از مدافعان نواندیشی دینی در چارچوب اسلام شیعی است. او بر امکان بازخوانی انتقادی میراث فقهی و کلامی تأکید دارد و معتقد است بسیاری از احکام و نظریههای فقهی تاریخی، متناسب با شرایط زمانهٔ خود بودهاند و قابلیت بازنگری دارند.
نقد ولایت فقیه
یکی از مهمترین محورهای اندیشهٔ کدیور، نقد نظریهٔ ولایت فقیه است. او در آثار خود با بررسی تاریخی و فقهی، نشان میدهد که ولایت فقیه بهعنوان نظریهٔ سیاسی حاکم، نه اجماعی فقهی است و نه تنها قرائت معتبر از فقه شیعه. کدیور گونههای مختلفی از نظریههای حکومت در فقه شیعه را دستهبندی کرده و ولایت مطلقهٔ فقیه را یکی از قرائتهای متأخر و محل مناقشه میداند.
دین و حقوق بشر
کدیور از مدافعان سازگاری اسلام با حقوق بشر است، هرچند بر این باور است که این سازگاری نیازمند بازتفسیر برخی آموزههای سنتی است. او میان «اسلام تاریخی» و «اسلام معنوی و اخلاقی» تفکیک قائل میشود و بر تقدم عدالت، کرامت انسانی و عقلانیت اخلاقی تأکید دارد.
آثار
محسن کدیور آثار متعددی به زبان فارسی و انگلیسی منتشر کرده است. برخی از مهمترین آثار او عبارتاند از:
- نظریههای دولت در فقه شیعه ۱۳۸۷
- حکومت ولایی، ۱۳۷۷
- حکومت انتصابی
- دفتر عقل، ۱۳۷۷
- دغدغههای حکومت دینی، ۱۳۷۹
- شریعت و سیاست، ۱۳۸۸
پانویس
- ↑ «وب سایت محسن کدیور». دریافتشده در ۱۲ بهمن ۱۴۰۴.
