محمدبن جنید اسکافی
| فقیه، محدث، کاتب، نویسنده و مرجع شیعه امامیه | |
 | |
| نام کامل | محمدبن احمدبن جنید اسکافی |
|---|---|
| لقب | ابوعلی کاتب |
| نسب | بن جنید |
| تاریخ تولد | نامشخص |
| زادگاه | منطقه اسکاف، حومه بغداد، عراق |
| تاریخ وفات | ۳۸۱ق |
| شهر وفات | ری |
| محل سکونت | اسکاف، بغداد |
| شاگردان | شیخ مفید، احمد بن عبدون |
| محل تحصیل | بغداد |
| اجازه روایت از | ابوالعباس نجاشی، شیخ طوسی |
| تالیفات | تهذیب الشیعه، المختصر الاحمدی، النصرة لاحکام العترة، سبیل الفلاح، الفی مسئله، و بیش از پنجاه اثر دیگر در فقه، کلام، حدیث و ادبیات |
| سایر | بنیانگذار فقه اجتهادی شیعه، پیشگام در عمل به ادله عقلی و قیاس منصوص العله |
| فعالیتها | ساماندهی ابواب فقه شیعه، تعلیم شاگردان، مشاوره به حاکمان شیعه |
| سیاسی | مرجع فقهی احمد معزالدوله از آل بویه |
| اجتماعی | اثرگذاری بر توسعه حوزههای علمی شیعه، ارتباط با علما و رهبران زمان خود |
محمدبن جنید اسکافی (متوفاى ۳۸۱ هـ ق) مشهور به ابوعلی کاتب اسکافی، از فقها، محدثان، کاتبان و نویسندگان برجسته شیعه امامیه در عصر غیبت صغرى و دوران سفیران چهارگانه حضرت مهدی (عج) بود. او در منطقه اسکاف در حومه بغداد چشم به جهان گشود و در همان ناحیه و بغداد به تحصیل پرداخت.
محمدبن جنید اسکافی به دلیل تلاشهای علمی و مهارت در فقه، اصول، کلام، حدیث و ادبیات و همچنین تألیف آثار متنوع و ساماندهی ابواب فقه شیعه، به یکی از مراجع مهم عصر خود تبدیل شد و مردم، حاکمان و سلاطین معاصر پاسخ مشکلات مذهبی خود را از او میجستند.
وی بنیانگذار فقه اجتهادی شیعه در عصر خود و از پیشگامان عمل به ادله عقلی و قیاس منصوص العله بود و با توجه به ویژگیهایی مانند صراحت و قاطعیت در استنباط احکام شرعی، تلاش در یافتن مناط حکم در مسائل غیرعبادی، و بهکارگیری اصطلاحات فنی اجتهادی در نگارش فقه، تأثیر عمیقی بر توسعه حوزههای علمی شیعه گذاشت.
محمدبن جنید اسکافی با رهبران آل بویه به ویژه احمد معزالدوله در ارتباط بود و به عنوان مرجع فقهی آنان شناخته میشد. او شاگردانی مانند شیخ مفید و احمد بن عبدون تربیت کرد و اجازه روایت از ابوالعباس نجاشی و شیخ طوسی داشت. آثار او شامل کتب متعدد فقهی، کلامی، حدیثی و ادبی است که از جمله مهمترین آنها تهذیب الشیعه، المختصر الاحمدی، النصرة لاحکام العترة و سبیل الفلاح میباشد.
ابن جنید در عصر غیبت صغرى با سفیران خاص امام زمان(عج) ارتباط داشت و امانتهایی از حضرت نزد خود نگه میداشت.
محمدبن جنید اسکافی در سال ۳۸۱ق در شهر ری درگذشت. آثار و فتاوای او تا امروز مورد توجه علمای شیعه بوده و جایگاه ویژهای در تاریخ فقاهت و اجتهاد شیعه دارد.
زندگی
ابن جنید در عصر غیبت صغرى و دوران سفیران چهارگانه حضرت مهدى(عج) در منطقه اسکاف در حومه بغداد چشم به جهان گشود. وى در زادگاه خود و سپس در بغداد به تحصیل پرداخت و با تلاشهاى شبانهروزی یکی از مراجع مهم عصر خود شد؛ بهطورى که نه تنها مردم عادى، بلکه حاکمان و سلاطین معاصر پاسخ مسائل مذهبى خود را از او مىپرسیدند.
آثار ابن جنید در طول ده قرن گذشته کانون توجه اندیشمندان و مجتهدان دینى بوده است. او در کتابهاى رجالى با نامهاى ابن الجنید، ابن الجندى، ابوعلى کاتب، محمدبن جنید بغدادى و ابن جنید اسکافى شناخته مىشود.
منطقه اسکاف در کشور عراق ـ در نواحى نهروان و حد فاصل بغداد و واسط ـ نقطهای عالم خیز است. تبار ابن جنید در اسکاف به زمان انوشیروان برمیگردد و طایفه بنوجنید سالها در آن ناحیه زندگی کردهاند.
از دانشمندان مهم این ناحیه عبارتاند از:
- ابوعلى محمدبن ابى بکر همام بن سهیل بن بیزان اسکافى: نویسنده معاصر محمد بن یعقوب کلینى و استاد هارون بن موسى تلعکبرى. نجاشى او را داراى مقام ارجمند و ناقل احادیث بسیارى مىداند.
- محمدبن احمدبن مالک اسکافى: محدث مورد اعتماد بغداد.
- ابوجعفر محمدبن عبدالله اسکافى: عالم کلام و نویسنده کتاب «نقض بر رساله عثمانیه جاحظ».
- ابواسحاق محمدبن عبدالمؤمن بن احمد اسکافى: قاضى و خطیب ناحیه اسکاف، ممتاز در فن خطابه.
- محمد بن احمد بن جنید اسکافى: در اصفهان مىزیست و احادیث متعددى روایت مىکرد.
ابن جنید در دورهای زیست که مناطق اسلامى در آستانه نجات از ظلم خلفاى عباسى بود و از اواسط قرن چهارم شیعیان آزادی بیشتری یافتند. دولت مقتدر آل بویه و حکومتهای شیعه در ایران و مصر سبب شد حوزههای علمیه و نشر معارف اهل بیت گسترش یابد.
جایگاه علمى
ابن جنید از زمان غیبت کبری تا عصر حاضر مورد احترام فقهاى بزرگ شیعه بود و فتاوا و اندیشههایش در حوزههاى علمیه شیعه مورد بحث قرار گرفت.
علامه حلى درباره او نوشته است: "یک جلد از کتاب تهذیب الشیعه ابن جنید، در موضوع نکاح، مضامین و عباراتى عالی دارد و میان تألیفات طائفه امامیه زیباتر از آن ندیدهام."
ویژگیهای فتاوایی و اجتهادی او شامل موارد زیر است:
- عمل بر ادلّه عقلى
- بنیان نهادن فقه اجتهادى و مبارزه با اخباریگرى
- عمل بر طبق قیاس منصوص العله
- بسنده نکردن بر ظاهر الفاظ نصوص و متون احادیث
- تلاش جهت دستیابى به مناط حکم
- صراحت و قاطعیت در بیان نظرات فقهى
- بهکارگیرى تعبیرات فنى اجتهادى
فتاواى ابن جنید
کتاب جامع فتاواى ابن جنید توسط حجت الاسلام والمسلمین شیخ عبدالرحیم اثنى عشرى نیرى بروجردى آغاز و توسط آیتالله شیخ على پناه اشتهاردى تکمیل شد.
نمونهای از آرای او:
- اذن ولى در صحت نکاح باکره رشیده لازم نیست
- واجب شدن بنت مخاض (شتر دو ساله) در ۲۵ شتر
- جایز نبودن احرام پیش از میقات، حتى با نذر
- ثبوت ربا در کالاهاى عددى
- ارث بردن زن از همه اموال شوهر
- جواز شستن خون با آب دهان
- وجوب هفت مرتبه شستن ظرفى که سگ در آن آب خورده است
مرجع فقهى آل بویه
ابن جنید مرجع فقهى احمد بن بویه معزالدوله بود و در مسائل مهم از نظرات او پیروى مىکرد.
شاگردان و راویان
- ابوعبدالله محمدبن نعمان (شیخ مفید)
- احمد بن عبدون (ابن حاشر)
- ابوالعباس نجاشى و شیخ طوسى از او اجازه روایتى دارند.
آثار
فقه و حدیث
- المختصر الاحمدى للفقه المحمدى
- تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه
- النصرة لاحکام العترة
- سبیل الفلاح لاهل النجاح
- الفى مسئله (دو هزار مسئله شرعى)
- تحقیقى در مورد غسل بانوان
- مناسک حج
- اشکال جملة المواریث
- حدیث الشیعه
- الذخیره لاهل البصیرة
- التعیش و التکسب
- القضاء و آدابه
- احکام البیوع و الشرائط فیها
- الارتیاع فى تحریم الفقاع
- الافهام لاصول الاحکام
- تبصره العارف و نقد الزائف
- استخراج المراد عن مختلف الخطاب
- الافصاح و الایضاح للفرائض و المواریث
کلام و اعتقادات
- ازالة الران عن قلوب الاخوان
- ایضاح خطأ من شنع على الشیعه فى امر القرآن
- الظلامه لفاطمه
- فرض المسح على الخِفَّین و فرض المسح على الرجلین
- زکاة العروض
- الحاسم للشیعه فى نکاح المتعه
- الانتصاف من ذوى الانحراف عن مذهب الاشراف
- الفسخ على من اجاز النسخ
- نورالیقین و بصیرة العارفین
- خلاص المبتدئین من حیرة المجادلین
- الشهب المحرقه للابالس المسترقه
- کشف الاسرار
- تنبیه الساهى بالعلم الالهى
- حدائق القدس
- نقض ما نقضه الزجاجى النیشابورى على ابى محمد الفضل بن شاذان
- رسالة البشارة و النذارة و الاستنفار الى الجهاد
- کشف التسویه و الالباس على اعمال الشیعه
- اظهار ما ستره اهل العناد من الروایه عن ائمه العترة
- الایناس بائمه الناس
- الالفیه (هزار مسئله در کلام)
- قدس الطور و ینبوع النور
- الاسفار فى الرد على الموبّده
- الاشارات الى ما ینکره العوام
آیین نگارش و نویسندگى
- علم النجابة فى علم الکتابه
- کتاب التحریر و التقریر
موضوعات متفرقه
- پاسخ به پرسشهاى سَبُکتَکین عجمى
- پاسخ به سوالات معزالدوله
- ازدواج در اسلام
- کتاب اللطیف
- نثر طوبى
- وعظ المشترک
- اتراقى الى اعلى المراقى
- امثال القرآن
- النوادر
از نگاه صاحب نظران
نجاشى: "محمدبن احمد بن جنید اسکافى افتخار اصحاب ما است."
سید مهدى بحرالعلوم: "محمد بن احمد جنید ابوعلى کاتب اسکافى از رهبران ممتاز طائفه امامیه است."
سید حسن صدر: "ابن جنید محمدبن احمدبن الجنید ابوعلى، مشهور به کاتب اسکافى است."
نویسنده ریحانة الادب: ابن جنید نخستین کسى است که باب اجتهاد را باز کرد و احکام شریعت را بر طبق اجتهاد بنیان نهاد.
وفات
ابن جنید در سال ۳۸۱ق در شهر رى وفات یافت، همان سال و شهرى که شیخ صدوق نیز درگذشت.
