میرزا هاشم اشکوری
| حکیم، عارف، مدرس معقول و منقول | |
| پرونده:میرزا هاشم اشکوری.jpg | |
| نام کامل | آقا میرزا هاشم رشتی اشکوری |
|---|---|
| تاریخ تولد | ۱۲۷۰ ق |
| زادگاه | رشت، ایران |
| تاریخ وفات | ۱۳۳۲ ق |
| شهر وفات | ری، ایران |
| محل دفن | شهر ری، جوار بارگاه سیدالکریم |
| محل سکونت | رشت، تهران، نجف |
| استادان | آقا محمدرضا قمشهای آقا علی حکیم میرزا حسن کرمانشاهی |
| شاگردان | میرزا احمد آشتیانی میرزا محمود آشتیانی میرزا مهدی آشتیانی علامه میرزا ابوالحسن شعرانی |
| محل تحصیل | رشت، تهران، نجف |
| تالیفات | حواشی بر مصباح الانس تعلیقه بر رسالة النصوص صدرالدین قونوی حواشی بر تمهید القواعد ابن ترکه |
میرزا هاشم اشکوری (زادۀ ۱۲۵۰– درگذشت۱۳۳۲ق) فیلسوف، حکیم، عارف، و مدرس ایرانی در حوزههای فلسفه، حکمت متعالیه و عرفان نظری و عملی بود. او شاگرد آقا محمدرضا قمشهای و آقا علی حکیم و استاد بسیاری از عالمان و حکمای برجسته عصر خود، از جمله میرزا احمد آشتیانی، میرزا محمود آشتیانی، علامه میرزا ابوالحسن شعرانی و علامه سید محمد کاظم عصّار، بود.
میرزا هاشم به برهانی کردن معارف ذوقی و نظاممند کردن آموزش عرفان نظری اهتمام داشت و آثاری از جمله حواشی بر مصباح الانس، تمهید القواعد ابن ترکه و مفتاح الغیب قونوی از خود به یادگار گذاشت. او با ترکیب علوم عقلی و ذوقی و تأکید بر آموزش عملی عرفان، نقش مهمی در انتقال میراث حکمای تهران به نسلهای بعد ایفا کرد.
زندگی و نسب
در نیمه قرن سیزدهم هجری قمری، در رحیمآباد اشکور گیلان، حسن بن محمدعلی گیلانی اشکوری صاحب فرزندی شد که او را محمدهاشم نام نهاد. برخی منابع خاندان وی را از سادات منطقه دانستهاند و با توجه به شیوع سیادت صحیحالنسب در اشکور، این انتساب پذیرفتنی دانسته شده است.
حرزالدین از او با عنوان «سید هاشم بن سید محمد بن سید محمدعلی اشکوری تهرانی» یاد کرده است. در برخی منابع، حوزه عرفانی «سیدالعرفاء آقا میرزا هاشم اشکوری» ذکر شده و احتمال خلط او با آقا سید هاشم تنکابنی (متوفی ۱۲۶۲ق) مطرح شده که مورد تردید پژوهشگران است.
پس از دستیابی به مراتب علمی و عرفانی، وی با القابی چون «استاد محقق»، «حکیم الهی»، «حکیم رشتی» و «مدرس گیلانی» شناخته شد.
تحصیلات و استادان
میرزا هاشم تحصیلات مقدماتی زبان و ادبیات فارسی و عربی را در اشکور، تنکابن و لاهیجان فرا گرفت و سپس در رشت به آموختن مبانی علوم اسلامی پرداخت. علاقه شدید به دانش او را به مهاجرت و اقامت در قزوین واداشت. در آنجا از محضر فقیه اصولی آقا سید علی قزوینی، صاحب حاشیه بر قوانینالاصول میرزای قمی، بهره برد.
با وجود پیشرفت علمی، روح جستوجوگر وی قانع نشد و به تهران مهاجرت کرد؛ شهری که در آن زمان کانون نوپای حکمت و عرفان بهشمار میرفت. در تهران از شاگردان برجسته آقاعلی زنوزی (آقاعلی مدرس) شد و از درسهای فلسفه، فقه استدلالی و فضایل اخلاقی او بهره برد.
دیگر استاد مهم وی میرزا ابوالحسن جلوه زوارهای بود که در مدرسه دارالشفای تهران به تدریس حکمت میپرداخت. جلوه با تبحر در حکمت مشاء، فلسفه ابنسینا و آثار ملاصدرا، و با روشی روشن و متواضعانه، تأثیر عمیقی بر میرزا هاشم گذاشت.
میرزا هاشم همچنین با عارف گمنامی به نام میرزا ربیع شیرازی معاشرت داشت و از او آموزههایی در سیر و سلوک و ریاضت فرا گرفت.
شاگردی در مکتب عرفان
مهمترین استاد عرفانی میرزا هاشم، آقا محمدرضا قمشهای معروف به صهبا بود. به تصریح سید جلالالدین آشتیانی، میرزا هاشم شاگرد ممتاز و طراز اول او بهشمار میرفت. وی در درسهای عرفان نظری، از جمله مفتاحالغیب صدرالدین قونوی، نقش فعالی داشت و به تصحیح و تنقیح این اثر پرداخت.
میان استاد و شاگرد، افزون بر رابطه علمی، پیوندی عاطفی و معنوی برقرار بود؛ هرچند اختلافنظرهایی در برخی مباحث عرفانی میان آن دو وجود داشت. به نقل علامه حسنزاده آملی، پس از درگذشت قمشهای، میرزا هاشم در رؤیایی صادقه تأیید دیدگاه خود را از استادش مشاهده کرد.
میرزا هاشم همواره از استادش به بزرگی یاد میکرد و او را مشعلدار عرفان عصر قاجار میدانست.
تدریس و فعالیت علمی
پس از تکمیل مراتب علمی، میرزا هاشم به زادگاه خود بازگشت، اما به دعوت حاج میرزا ابوالفضل تهرانی، تولیت مدرسه سپهسالار جدید را پذیرفت و به تهران بازگشت. وی تا پایان عمر در این مدرسه به تدریس فلسفه و بهویژه عرفان نظری پرداخت.
به گفته دائرةالمعارف تشیع، وی با وجود بیماریهای متعدد، هرگز تدریس را ترک نکرد و شاگردان بسیاری پرورش داد. عرفان نظری در تهران عملاً به او منحصر بود و حتی استادانی چون آقا میرشهاب نیریزی طالبان این علم را به او ارجاع میدادند. از آثار درسی اصلی او میتوان به مصباحالانس (شرح مفتاحالغیب قونوی)، فصوصالحکم ابن عربی با شرح قیصری، تمهیدالقواعد ابنترکه، و نیز آثار ملاصدرا مانند اسفار اشاره کرد. وی در تدریس این متون، علاوه بر آموزش، به تصحیح نسخهها و پرورش روح پژوهش در شاگردان اهتمام داشت.
رویکرد فکری و اجتماعی
اوج فعالیت علمی میرزا هاشم به اوایل قرن چهاردهم هجری بازمیگردد. او در سه محور اساسی فعالیت میکرد:
- ایجاد تحول فکری در طلاب و احیای توجه به فلسفه و عرفان برهانی در فضایی که این علوم مهجور شده بودند.
- اعزام شاگردان توانمند به عتبات عالیات برای احیای حکمت و عرفان در حوزه نجف.
- ترویج عرفانی مبتنی بر برهان، قرآن و حدیث که با شریعت، جامعه و سیاست پیوند دارد و عارف را مسئول در برابر ظلم و بیعدالتی میداند.
این رویکرد موجب شد بسیاری از شاگردان او در کنار مراتب علمی و عرفانی، در عرصههای اجتماعی و سیاسی نیز نقشآفرین باشند.
شهید آیتالله مطهری میرزا هاشم اشکوری را به عنوان نخستین حکیم عارف در طبقه سی و یکم فلاسفه معرفی کرده و تأکید کرده است که وی موفق به انتقال میراث فکری و علمی حکیمان اربعه تهران به نسلهای بعد شد.
استاد محقق سید جلالالدین آشتیانی میرزا هاشم را شخصیت برجستهای در نشر و ترویج عرفان نظری و برهانی کردن معارف ذوقی دانسته است. وی تأکید داشت که عرفان نظری و عملی از قرآن، سنت و اخبار معتبر ائمه هدی استخراج میشود و مسیر سالک باید تحت نظارت استاد کامل طی گردد.
شاگردان
میرزا هاشم اشکوری، یکی از حکمای برجسته و عارفان نامآور عصر قاجار، دارای جمعی وسیع از شاگردان بود که در حوزههای مختلف فقه، فلسفه، حکمت، عرفان و علوم عقلی و نقلی به تحصیل پرداختند. شاگردان او در شهرهای ایران و حوزههای علمیه نجف و کربلا به تدریس و تربیت طلاب اشتغال داشتند. مهمترین شاگردان او عبارتند از:
- میرزا احمد آشتیانی: میرزا احمد آشتیانی، کوچکترین فرزند آیتالله العظمی میرزا محمد حسن آشتیانی، پس از فراگیری بیت فقاهت، به نجف رفت و به مقام اجتهاد رسید. وی در حوزه نجف تدریس حکمت و فلسفه را آغاز کرد و پس از بازگشت به ایران ادامه داد. از آثار وی میتوان به مطالعه الهیات اسفار، مفتاح الغیب قونوی و تمهید القواعد ابن ترکه در خدمت میرزا هاشم اشاره کرد. سید جلالالدین آشتیانی حواشی تمهید القواعد وی را نمونهای کامل و دقیق از آثار این حکیم دانسته است.
- میرزا محمود آشتیانی: فرزند آیتالله شیخ مرتضی آشتیانی، پس از فراگیری فقه و اصول نزد والد، به محضر میرزا هاشم اشکوری رفت و حکمت و عرفان را نزد او آموخت. سپس به نجف اشرف رهسپار شد و از درس میرزای نایینی و آقا ضیاءالدین عراقی بهرهمند گشت. وی به عنوان اعلم بیت آشتیانی شناخته شده است.
- میرزا مهدی آشتیانی: وی از اساتید برجسته معاصر بود. پدرش میرزا جعفر و مادرش دختر میرزا محمد حسن آشتیانی بود. میرزا مهدی پس از فراگیری حکمت و عرفان از میرزا حسن کرمانشاهی و میرزا هاشم اشکوری، به تدریس فلسفه و معارف ذوقی پرداخت و مدتی در قم به تربیت طلاب مشغول شد. وی در نجف نیز به مدت یک سال به تدریس علوم عقلی و نقلی اشتغال داشت.
- علامه میرزا ابوالحسن شعرانی: فرزند حاج شیخ محمد، وی کتب حوزوی را نزد پدر و دیگر علمای تهران فرا گرفت و در سال ۱۳۴۶ قمری به نجف رفت. از جمله استادان او میتوان به سید ابوتراب خوانساری، میرزا محمود کهکی قمی و میرزا هاشم اشکوری اشاره کرد. وی شاگردانی چون آیات میرزا هاشم آملی، عبدالله جوادی آملی و حسنزاده آملی تربیت نمود.
- شیخ محمد حسین فاضل تونی: از مدرسان مشهور حکمت در عصر اخیر، شاگرد میرزا جهانگیرخان قشقایی و حکیم اشکوری بود. وی به تدریس الهیات، معقول و تمهید القواعد نزد میرزا هاشم اشکوری اهتمام داشت و بعد از تأسیس دانشگاه در دانشکده ادبیات و دانشکده معقول و منقول تدریس میکرد.
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی: وی فقه و اصول را از شیخ عبدالنبی نوری و سید محمد تنکابنی آموخت و حکمت و عرفان را نزد میرزا هاشم اشکوری فرا گرفت. او عمده فعالیتهای علمی خود را در تهران انجام داد و برخی بزرگان مانند امام خمینی و علامه حسنزاده آملی از محضرش بهره بردند.
- آیتالله حاج آقا حسین قمی
- آیتالله میرزا محمد علی شاهآبادی
- میرزا محمد تقی آملی
- آیتالله شیخ عبدالحسین رشتی
- آقا بزرگ حکیم
- آیتالله سید حسین بادکوبهای
- آیتالله حاج سید مرتضی مرتضوی لنگرودی
- علامه سید محمد کاظم عصّار
- آیتالله حاج شیخ مهدی امامی مازندران
- آیتالله حاج شیخ محمد خندقآبادی
- فضلالله آشتیانی (۱۲۹۱–۱۳۸۲ قمری)
- سید علیاکبر طباطبایی
- شریعت سنگلجی
- میرزا علینقی مجتهد سلیمانی (۱۲۹۱–۱۳۴۲ قمری)
- محمد باقر شریعتمدار (۱۲۹۱–۱۳۳۷ قمری)
- حاج شیخ زینالعابدین سرخهای
- میرزا ابراهیم مسعودی قمی
- میر سید محمد فاطمی قمی
- علینقی شکوهی (مشهور به شمسالدین)
- حسن بن علی تهرانی
آثار
- حواشی بر کتاب مصباح الانس بین المعقول و المشهود فی شرح مفتاح الغیب
- تعلیقه بر رساله النصوص صدرالدین قونوی
- حواشی بر تمهید القواعد ابن ترکه
- تصحیح و تعلیقات بر مفتاح الغیب قونوی
- تعلیقه بر فصوص الحکم ابن عربی
- تعلیقه بر کتاب مشاعر ملاصدرا
- تعلیقات بر اسفار ملاصدرا
- رسالهای در اثبات الواجب
- لطائف السبع
- رسالههایی در مراتب وجود
رحلت
میرزا هاشم اشکوری در سال ۱۳۳۲ قمری (۱۲۹۳ ش) درگذشت و پیکرش در شهر ری، در جوار بارگاه سیدالکریم به خاک سپرده شد. وی تا واپسین لحظات زندگی به تحقیق و تدریس ادامه داد.
