ابن فهد حلی
| عارف و فقیه برجسته قرن هشتم و نهم هجری | |
| مقبره ابن فهد حلی در باغ نقیب علویان (کربلا) مقبره ابن فهد حلی در باغ نقیب علویان (کربلا) | |
| نام کامل | ابوالعباس جمالالدین احمد بن شمسالدین محمد بن فهد اسدی حلّی |
|---|---|
| لقب | جمالالدین |
| نسب | اسدی حلّی |
| تاریخ تولد | ۷۵۷ق |
| زادگاه | حلّه |
| تاریخ وفات | ۸۴۱ق |
| شهر وفات | کربلا |
| محل دفن | باغ نقیب علویان، کربلا |
| محل سکونت | حلّه، کربلا |
| خویشاوندان سرشناس | شمسالدین محمد بن فهد (پدر) |
| استادان | علی بن محمد بن خازن حائری احمد بن متوّج بحرانی ضیاءالدین ابوالحسن علی بن محمد بن مکی |
| شاگردان | ابن طی؛ ابن عشره احمد بن محمد بحرانی ابن راشد قطیفی شمسالدین محمد حولانی عاملی |
| محل تحصیل | حوزه علمیه حلّه |
| اجازه روایت از | فرزند شهید اول |
| تالیفات | عدّة الداعی و نجاح الساعی المهذب البارع اسرارالصلاة التحصین فی صفات العارفین الدرالفرید فی التوحید شرح ارشاد علامه حلّی |
ابوالعباس جمالالدین احمد بن شمسالدین محمد بن فهد اسدی حلّی (زادۀ ۷۵۷ق) مشهور به ابن فهد حلّی، فقیه، عارف، متکلم و از عالمان برجستۀ شیعه امامیه در قرن هشتم و نهم هجری قمری بود. او در شهر حلّه، یکی از مراکز مهم علمی شیعه در عراق، زاده شد و بخش عمده عمر خود را در دوران حکومت آل جلایر سپری کرد.
ابن فهد از چهرههای تأثیرگذار حوزه علمیه حلّه بهشمار میرفت و در کنار تبحر در فقه و حدیث، در عرفان عملی، اخلاق، سیر و سلوک معنوی و تهذیب نفس جایگاهی ممتاز داشت.
او نزد استادان برجسته عصر خود به تحصیل علوم اسلامی پرداخت و به مرتبه اجتهاد رسید و سپس با تربیت شاگردان فراوان، نقش مهمی در تداوم سنت علمی و اخلاقی شیعه ایفا کرد. آثار متعدد او در حوزههای فقه، دعا، اخلاق، عرفان و معارف اسلامی، بهویژه کتاب عدّة الداعی و نجاح الساعی و المهذب البارع، از منابع مهم علمی و اخلاقی بهشمار میآیند.
ابن فهد حلّی در سالهای پایانی عمر به کربلا مهاجرت کرد و در آن شهر به مرجعیت دینی و معنوی رسید. وی سرانجام در سال ۸۴۱ هجری قمری درگذشت و پیکرش در کربلا به خاک سپرده شد. آرامگاه او همواره مورد توجه عالمان و دوستداران اهلبیت قرار داشته و از زیارتگاههای شناختهشده بهشمار میرود.
زندگینامه
ابوالعباس جمالالدین احمد بن شمسالدین محمد بن فهد اسدی حلّی، مشهور به ابن فهد حلّی، از فقیهان، عارفان و عالمان برجسته شیعه در قرن نهم هجری قمری است که در سال ۸۴۱ق درگذشت. وی در دورهای متولد شد که جهان اسلام هنوز از پیامدهای ویرانگر یورش مغولان رهایی کامل نیافته بود، هرچند شهر حلّه بهواسطه تدبیر و مدیریت عالمانش از آسیب مستقیم این تهاجمات مصون مانده و به ثباتی نسبی دست یافته بود.
حلّه که امروزه از شهرهای استان بابل بهشمار میآید، در گذشته با نام «جامعان» شناخته میشد. این شهر بهدست سیفالدوله صدقه، از امیران شیعی آل مزید، بنیان نهاده شد و تا سال ۵۴۷ق در اختیار این خاندان بود؛ پس از آن، دورههایی از حاکمیت عباسیان، ایلخانان مغول و سپس آل جلایر را تجربه کرد.
در چنین فضایی، در خانه شیخ شمسالدین محمد بن فهد ـ از شیعیان سرشناس حلّه ـ کودکی زاده شد که نامش را احمد نهادند. او در خانوادهای دیندار، سادهزیست و سرشار از محبت رشد یافت و از همان سالهای نخست، تربیتی دینی و اخلاقی را تجربه کرد. بیشتر سالهای زندگی ابن فهد با دوران سلطه جلایریان بر حلّه همزمان بود؛ این سلسله از سال ۷۴۰ تا ۸۱۳ق بر منطقه حکم میراندند و احمد بن فهد حدود ۵۶ سال از عمر ۸۴ ساله خود را در این دوره سپری کرد.
وی دوران کودکی را در حلّه گذراند و پس از رسیدن به سن آموزش، همچون دیگر کودکان آن دیار به مکتبخانه رفت و خواندن و نوشتن را فراگرفت. این مرحله، مقدمهای برای ورود او به عرصه جدی تحصیل علوم دینی شد.
تحصیلات حوزوی
بهسبب سیاستهای هوشمندانه عالمان حلّه، حوزه علمیه این شهر از گزند مغولان محفوظ مانده و در روزگار جوانی ابن فهد، به یکی از مراکز مهم علمی شیعه تبدیل شده بود. احمد بن فهد پس از فراگیری سواد ابتدایی، وارد حوزه علمیه حلّه شد و تحصیل علوم اسلامی را با جدیت آغاز کرد. پشتکار، تقوا و پرهیزگاری او سبب شد در مسیر دانشاندوزی توفیق بیشتری یابد. سالهای متمادی به تحصیل اشتغال داشت و بهتدریج مراتب علمی را پشت سر گذاشت تا به فقیهی برجسته و عالمی نامدار بدل شد که در فضای علمی حلّه میدرخشید.
استادان
ابن فهد حلّی دانش خود را نزد گروهی از برجستهترین عالمان عصر خویش فراگرفت و از هریک بهرهای علمی و معنوی اندوخت. استادان وی عبارتاند از:
- علی بن محمد بن خازن حائری
- شیخ احمد بن متوّج بحرانی؛ مفسر، شاعر و عارف نامدار
- ضیاءالدین ابوالحسن علی بن محمد بن مکی، فرزند شهید اول
- علی بن یوسف بن عبدالجلیل نیلی
- بهاءالدین علی بن عبدالکریم بن عبدالحمید نسّابه؛ از مهمترین استادان ابن فهد و صاحب مقامات معنوی
- سید جمالالدین بن اعرج حسینی
- فاضل مقداد؛ متکلم برجسته شیعه
- جلالالدین عبدالله بن شرفشاه
- حسن بن ابیالحسن دیلمی؛ محدث و عارف مشهور و مؤلف «ارشاد القلوب»
- نظامالدین علی بن عبدالحمید نیلی
- سلوک عرفانی و معرفت الهی
ابن فهد در کنار تحصیل علوم ظاهری، توجهی ویژه به تهذیب نفس و سیر و سلوک معنوی داشت. او با التزام به مراقبه و محاسبه، به مراتبی از معرفت الهی دست یافت و زندگیاش نمونهای از حیات موحدانه شد. اوقات او آکنده از توجهات قلبی و جذبات الهی بود و به جایگاهی رسید که توصیف آن دشوار است.
میرزا علیآقا قاضی طباطبایی، عارف نامدار و استاد علامه طباطبایی، درباره او میگوید که در تاریخ عرفان شیعه تنها سه نفر به مقام «تمکّن در توحید» رسیدهاند: سید بن طاووس، احمد بن فهد حلّی و سید مهدی بحرالعلوم.
شاگردان
حوزه علمیه حلّه در عصر ابن فهد از پویایی ویژهای برخوردار بود و او در مدرسه «زَعِیّه» به تدریس اشتغال داشت. شاگردان بسیاری از محضر وی بهره بردند که از جمله آنان میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
ابن طی، مؤلف «مسائل ابن طی»؛ ابن عشره؛ احمد بن محمد بحرانی؛ ابن راشد قطیفی؛ شیخ شمسالدین محمد حولانی عاملی؛ ظهیرالدین بن علی عیناثی عاملی؛ شیخ عبدالسمیع بن فیاض اسدی؛ علی بن هلال جزائری؛ علی بن فضل بن هیکل؛ سید محمد بن فلاح موسوی حویزی؛ سید محمد نوربخش؛ شیخ مفلح بن حسن صیمری؛ عزالدین حسن بن احمد بن فضل مارونی عاملی؛ شمسالدین بن عزالدین بن ابیالقاسم حسینی.
آثار
مجموعه آثار ابن فهد حلّی نمایانگر گستره دانش و عمق اندیشه او در فقه، عرفان، اخلاق و معارف اسلامی است. تألیفات او شامل کتابها و رسالههای متعددی است که برخی از مهمترین آنها عبارتاند از: الاوعیة والفتوم، اسرارالصلاة، الدرالفرید فی التوحید، التحصین فی صفات العارفین، تاریخ الائمه، عدّة الداعی و نجاح الساعی، المهذب البارع، مصباح المبتدی و هدایة المقتدی و شرح ارشاد علامه حلّی.
بخشی از آثار او ناتمام باقی ماند که نشاندهنده استمرار فعالیت علمی وی تا واپسین لحظات عمر است. تمرکز ویژه او بر موضوعاتی چون دعا و نماز، بخش قابل توجهی از میراث علمیاش را تشکیل میدهد.
در سال ۸۲۶ق، احمد بن فهد در ۶۷ سالگی سفری به نواحی جبل عامل انجام داد. وی در این سفر به روستای جزین رفت و از فرزند شهید اول اجازه روایت دریافت کرد. هرچند انگیزه دقیق این سفر روشن نیست، اما احتمال میرود زیارت اماکن مقدس و دیدار با عالمان آن دیار از اهداف اصلی وی بوده باشد.
وفات
ابن فهد در سالهای پایانی عمر به کربلا مهاجرت کرد و در آنجا بهعنوان مرجعی پرنفوذ شناخته میشد. سرانجام در سال ۸۴۱ق، پس از ۸۵ سال زندگی، درگذشت و پیکرش در باغ نقیب علویان در کربلا به خاک سپرده شد. آرامگاه او از همان آغاز مورد توجه عالمان و مؤمنان قرار گرفت و به زیارتگاهی شناختهشده بدل شد
