رضا داوری اردکانی

رضا داوری اردکانی

پرونده:رضا داوری اردکانی.jpg
زمینه فعالیت	علوم انسانی فلسفه
تاریخ تولد	۱۵ خرداد ۱۳۱۲ ‏(۹۲ سال)
محل تولد	تهران
موضوع‌ها	غرب مدرنیته تجدد و رابطه ایران و هویت ایرانی
کتاب‌ها	آزادی، قانون گسست تاریخی و شرق‌‌شناسی ناسیونالیسم، ملت و ملیت آفاق فلسفه در سپهر فرهنگ نقد فرهنگ توسعه‌¬نیافتگی سیر تجدد و علم جدید در ایران
تحصیلات	دکترای فلسفه
دانشگاه	دانشگاه تهران
جوایز	چهره ماندگار تندیس ویژه فارابی نشان درجه یک دانش

رضا داوری اردکانی (زاده ۱۵ خرداد ۱۳۱۲ در اردکان) مدرس دانشگاه، فیلسوف، نویسنده و پژوهشگر و از اندیشمندان نامدار تاریخ معاصر ایران است.

او دانش‌آموخته سطوح علوم حوزوی در اصفهان و دارای مدرک دکتری از دانشگاه تهران در رشته فلسفه است. او در دوران تحصیل نزد کسانی چون بدیع الزمان فروزانفر، غلامحسین صدیقی، علی اکبر سیاسی، احمد فردید، صدیق اعلم، یحیی مهدویدانش آموخت و از سال ۱۳۶۲ با اخذ درجه استاد تمام فعالیت تدریسی خود را در دانشگاه تهران ادامه داد. او دوره های آموزشی و پژوهشی را هم در دانشگاه‌های کمبریج بریتانیا و هاپکینز ایالات متحده آمریکا گذرانده است.

او را می‌توان فیلسوفی هایدگری‌مآب دانست که مسئله اصلی‌اش «فهم موقعیت تاریخی ایران» در جهان جدید است؛ داوری اردکانی از منتقدین جدی غرب است و نقدش به غرب، نقدی فلسفی و وجودی است نه سیاسی. داوری معتقد است که توسعه، علم و تکنولوژی در افق تاریخی مدرنیته معنا می‌یابند و نمی‌توان آن‌ها را بدون تحول در تفکر و فرهنگ بومی به‌طور مکانیکی اقتباس کرد. از این منظر او از جمله منتقدین تجدد به معنای مصطلح آن است. در عین حال داوری از بازگشت ساده‌لوحانه به سنت دفاع نمی‌کند، اما هشدار می‌دهد که پذیرش بی‌چون‌وچرای مدرنیته نیز ما را از «خودفهمی تاریخی» دور می‌کند. جایگاه او در فلسفه معاصر ایران، جایگاه متفکری است که میان سنت و تجدد واسطه‌ای انتقادی ایجاد کرده و کوشیده است با زبانی تأملی و پرسش‌گر، امکان‌های تازه‌ای برای اندیشیدن درباره علم، توسعه، هویت و تاریخ ایرانی فراهم کند.

اردکانی با همین نگاه، انقلاب اسلامی ایران را فرصتی تاریخی می داند که پاسخی به بحران های فلسفی و وجودی غرب و مدرنیته است. او بر پیوند دین، فلسفه و سیاست تأکید دارد و انقلاب اسلامی را هم فراتر از مسائل سیاسی، تحولی عمیق در عرصه وجودی و فرهنگی می‌داند.

نگرش فلسفی داوری و شیوه هایدگری‌اش، هرچند مورد توجه بسیاری از اندیشمندان در سطح کشورهای جهان اسلام قرار گرفته، ولی همزمان چهره‌هایی مانند عبدالکریم سروش نیز از جمله مخالفان اویند. در نزاع میان اندیشمندان معاصر ایران درباره هایدگر و پوپر، داوری همواره به نقد پوپر و نگرش فلسفی او پرداخته است.

داوری اردکانی بیش از ۷۰ کتاب تألیف کرده و آثار او در صدها کنفرانس، سمینار و نشریه علمی و فرهنگی داخلی و بین‌المللی منتشر شده است. او در نقد و بررسی بیش از ۱۰۰ کتاب، ترجمه بیش از ۵۰ اثر به زبان‌های مختلف و اجرای بیش از ۲۰ طرح پژوهشی کلان نیز مشارکت داشته است.

او عضو پیوسته و رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و دارای مسئولیت‌های متعدد در نهادهای علمی و فرهنگی از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، بنیاد ایران‌شناسی و شورای عالی یونسکو در ایران است.

رضا داوری اردکانی در سال ۱۳۸۶ نشان درجه یک دانش را دریافت کرد؛ همچنین او در دومین همایش چهره‌های ماندگار در سال ۱۳۸۱، به‌عنوان چهره ماندگار عرصه فلسفه مورد تجلیل قرار گرفت. در سال های ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ به‌عنوان استاد نمونه دانشگاه تهران تقدیر شد و در سال ۱۳۸۶ نیز تندیس ویژه فارابی در نخستین جشنواره بین المللی فارابی را کسب کرد. از سال ۱۳۹۴ نیز جایزه ای به نام جایزه داوری اردکانی به بهترین رساله دکتری در رشته فلسفه اهدا می شود.

زندگی و تحصیلات

ایران ایستاده است

رضا داوری اردکانی در خرداد ۱۳۱۲ در اردکان یزد متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اردکان گذراند و در سال ۱۳۳۰ از دانش‌سرای مقدماتی اصفهان موفق به اخذ دیپلم شد و به استخدام وزارت فرهنگ درآمد. از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ در مدرسه صدر اصفهان، زیر نظر حوزه علمیه، مقدمات صرف و نحو عربی و فقه و اصول را فرا گرفت.

در سال ۱۳۳۴ وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۴۶ با دفاع از رساله دکتری خود با عنوان «حکمت عملی افلاطون و ارسطو و تأثیر آن در فلسفه سیاسی فارابی» به راهنمایی یحیی مهدوی، موفق به دریافت درجه دکتری شد. از استادان او می‌توان به بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد فاضل تونی، سید کاظم عصار، غلامحسین صدیقی، یحیی مهدوی، علی‌اکبر سیاسی، محمدباقر هوشیار، صدیق اعلم، مظفر بقایی، جلالی، محسن هشترودی و احمد فردید اشاره کرد.

رضا داوری اردکانی از سال ۱۳۶۲ استاد دانشگاه تهران شد و در سال‌های تحصیلی ۱۳۵۰–۱۳۵۱ در دانشگاه سوربن پاریس، ۱۳۵۶–۱۳۵۷ در دانشگاه کمبریج انگلستان و ۱۳۶۹–۱۳۷۰ در دانشگاه جان هاپکینز آمریکا به پژوهش و تحقیق پرداخت. او عضو پیوسته فرهنگستان علوم و رئیس این فرهنگستان است و در نهادهای فرهنگی متعددی نقش مؤثر داشته است.

مسئولیت‌ها

از جمله مسئولیت‌ها و سمت‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ریاست فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران (از ۱۳۷۷ تاکنون)
• عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی (از ۱۳۶۳)
• نیابت رئیس انجمن آکادمی‌های علوم آسیا (۲۰۰۲–۲۰۰۶)
• ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (۱۳۶۲–۱۳۶۵)
• سردبیری مجله نامه فرهنگ (۱۳۷۱–۱۳۸۵) و مجله فرهنگ (۱۳۷۵–۱۳۷۶)
• عضویت در شورای عالی یونسکو در ایران، هیأت امنای دانشگاه تهران، شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی و بنیاد ایران‌شناسی (از ۱۳۷۶ تاکنون)

آثار

رضا داوری اردکانی بیش از ۷۰ کتاب تألیف و همچنین تعداد زیادی مقاله و سخنرانی ارائه کرده است. آثار او در بیش از ۸۰۰ کنفرانس، سمینار و نشریه علمی و فرهنگی داخلی منتشر شده و همچنین بیش از ۸۰ مقاله و سخنرانی در نشریات و کنفرانس‌های بین‌المللی معتبر به زبان‌های انگلیسی، عربی و فرانسه ارائه شده است.

داوری اردکانی بیش از ۱۰۰ کتاب را نقد و بررسی کرده و بیش از ۵۰ اثر خود را به زبان‌های انگلیسی، روسی، عربی، فرانسه و ترکی استانبولی ترجمه کرده است. یک اثر او نیز به خط سیریلیک در تاجیکستان منتشر شده است. علاوه بر این، داوری اردکانی بیش از ۲۰ طرح پژوهشی کلان را اجرا کرده است. از جمله مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آزادی، قانون
• گسست تاریخی و شرق‌¬شناسی
• ناسیونالیسم، ملت و ملیت
• آفاق فلسفه در سپهر فرهنگ
• نقد فرهنگ توسعه‌‌نیافتگی
• اخلاق در زندگی کنونی و شرایط اخلاقی پیشرفت و اعتلای علوم انسانی
• کرونا، بلایی طبیعی یا تاریخی
• سیر تجدد و علم جدید در ایران
• درباره علوم انسانی
• خرد و توسعه
• اکنون و آینده ما
• گاه خرد، گفتگوی استادان فلسفه با دکتر رضا داوری اردکانی
• علم، اخلاق و سیاست
• هیدگر و گشایش راه تفکر آینده
• درباره تعلیم و تربیت در ایران
• ما و راه دشوار تجدد
• انقلاب اسلامی و وضع کنونی عالم
• اندیشه و تمدن غربی
• سیری انتقادی در فلسفه کارل پوپر
• فلسفه در قرن بیستم
• ناسیونالیسم و انقلاب
• ناسیونالیسم و حاکمیت ملی
• فلسفه چیست؟
• وضع کنونی تفکر در ایران
• اوتوپی و عصر تجدد
• مقام فلسفه در تاریخ دوره اسلامی

اندیشه

رضا داوری اردکانی یکی از فیلسوفان جدی و تأثیرگذار معاصر ایران است که در عرصه فلسفه و علوم انسانی سخنان و تحلیل‌های فلسفی متنوعی ارائه کرده است. او از شاگردان سید احمد فردید بود و هرچند اصول کلی تفکر استادش را می‌پذیرد، شیوه بیان او را برای تفکر و تحلیل نمی‌پسندد. از سوی دیگر، بسیاری، داوری اردکانی را تحت تأثیر اندیشه‌های مارتین هایدگر، فیلسوف آلمانی، می‌دانند.

او در آثار خود نقدهای هایدگر بر عقلانیت ابزاری، علم جدید و تکنولوژی و تأکید او بر «تفکر» به جای فلسفه را بازتاب داده است. در واقع داوری با بهره‌گیری از سنت فلسفه اسلامی و رجوع به هایدگر، به نقد جدی غرب و الزامات آن پرداخته است. بُعد هستی‌شناسانه مباحث او باعث شد که در ایران معاصر، تمرکز از معرفت‌شناسی به هستی‌شناسی گرایش پیدا کند.

موضوعات مرتبط با غرب، تجدد و رابطه ایران و هویت ایرانی با آن از مسائل مهم و حساس در اندیشه داوری اردکانی است. او مدرنیته را به عنوان شیوه‌ای خاص از نسبت انسان با عالم و انسان می‌بیند که در علم، هنر و فناوری ظهور یافته است. در کتاب «فرهنگ، خرد و آزادی» می‌نویسد که مدرنیته نه یک مفهوم مجرد، بلکه تاریخی است که سراسر جهان را فرا گرفته و با تغییر نگاه انسان به عالم نمود پیدا می‌کند.

گفتار حاکم بر اندیشه داوری درباره غرب عمدتاً بر پایه دیدگاه‌های هایدگر و احمد فردید شکل گرفته که او آن‌ها را گسترش داده است.

داوری دو نوع نگرش به غرب را مطرح می‌کند: نخست «موجودبینی» (ontik) که غرب را مجموعه‌ای از اشیاء و پدیده‌ها می‌بیند و میان علم، تکنولوژی، دموکراسی، استعمار، هنر و دیگر امور وحدتی نمی‌یابد؛ و دوم «وجودبینی» یا انتولوژیک (ontology) که به چگونگی شکل‌گیری علم و فناوری و شرایط و مقدمات آن می‌پردازد و میان امور گوناگون هماهنگی و تناسب می‌بیند. او در کتاب «درباره غرب» می‌نویسد که هدف از شناخت غرب صرفاً افزودن علم به دانش خودمان نیست، بلکه برای روشن شدن تکلیف ما و ضرورت مواجهه با آن است. داوری معتقد است که نگاه ما به غرب ناشی از عقب‌ماندگی اجتماعی بوده و نخستین مواجهه ما با غرب از دریچه این عقب‌ماندگی صورت گرفته است.

در زمینه ایده تمدن نوین اسلامی، داوری معتقد است که برای ساختن چنین تمدنی باید دین و مدرنیته را با هم جمع کرد. او بر این باور است که بنای یک نظام الهی و قدسی تنها با توحید و آزادی از تعلقات دنیوی و کسب ملکات فاضله و اخلاقی ممکن است، در حالی که آشنایی با جهان جدید و فاصله‌گیری از آن نیز لازم است. زندگی میان دو جهان، مسئله پیچیده و معمای تاریخ معاصر است، اما داوری تأکید می‌کند که پیمودن راه تاریخ نیازمند صبر، تفکر و جسارت عملی است.

افتخارات

از افتخارات داوری اردکانی به کسب نشان درجه یک دانش از رییس‌جمهوری وقت در ۱۳۸۴ خورشیدی، دریافت عنوان استاد نمونه کشور در سال‌های ۷۶-۱۳۷۵، انتخاب به عنوان چهره ماندگار فرهنگی کشور در ۱۳۸۱، کسب عنوان فارابی‌شناس برجسته ایران (مفاخرپژوه برجسته) و دریافت تندیس ویژه فارابی از رییس جمهوری وقت در نخستین جشنواره بین المللی فارابی در ۱۳۸۶، کسب عنوان فیلسوف فرهنگ و تجلیل از طرف مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و چندین نهاد علمی و پژوهشی کشور در ۱۳۸۷ خورشیدی و ... می‌توان اشاره کرد.

سمینار «داوری در ترازوی داوری»

به مناسبت نودمین سالروز تولد رضا داوری اردکانی، همایش «داوری در ترازوی داوری» در ششم خرداد ۱۴۰۲ توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و فرهنگستان علوم برگزار شد. این همایش به بررسی آثار و اندیشه‌های داوری اردکانی در فلسفه، علوم انسانی و اندیشه سیاسی اختصاص داشت و مقالات و سخنرانی‌هایی پیرامون نسبت اندیشه اسلامی و غربی ارائه شد.

نگار داوری، فرزند استاد، در این نشست اظهار داشت که پدرم به این دلیل در این نشست حاضر نشد تا اندیشمندان به‌صورت آزاد و راحت بتوانند نقدهای خود را ارائه دهند. او گفت فلسفه از دید پدرش «مادر علوم» است و بدون فلسفه نمی‌توان زندگی کرد. رضا داوری همواره در حال مطالعه و تفکر است و حتی هنگام خواندن شعر یا تماشای فوتبال، به بحث‌های فلسفی می‌پردازد. او به فلسفه حقیقی که دغدغه مسائل زمانه را دارد، توجه می‌کند و هنر و شعر را ابزار مهمی برای فهم و نجات بشر می‌داند.

نگار داوری اضافه می‌کند که پدرش به زبان و شعر اهمیت زیادی می‌دهد و زبان را از ابتدا اصیل می‌داند. او زبان شعر را «زبان ازلی» می‌داند و معتقد است که این زبان، هم آغاز و هم کمال زبان است. رضا داوری زبان را از منظر فلسفی و تاریخی بررسی می‌کند و بر این باور است که زبان و تفکر با هم رشد می‌کنند و تا تفکر تعالی نیابد، زبان نیز پرورده نمی‌شود. او همچنین زبان سیاست را در برابر زبان شعر، فلسفه و علم قرار می‌دهد و زبان شعر و سخن شاعران حقیقی را بی‌غرض و مظهر راستی می‌داند.

پیوند به بیرون

• رضا داوری اردکانی