سید محمدمهدی بحرالعلوم

سید محمدمهدی بحرالعلوم

فقیه، مجتهد، واعظ، پژوهشگر و شاعر شیعه
نام کامل	سید محمّدمهدی بن مرتضی بن محمد بروجردی طباطبایی بحرالعلوم
لقب	بحرالعلوم
تاریخ تولد	شوال ۱۱۵۵ ق.
زادگاه	کربلای معلی
تاریخ وفات	۲۴ ذیحجه ۱۲۱۲ ق.
شهر وفات	نجف اشرف
محل دفن	جنب مرقد شیخ طوسى، نجف اشرف
محل سکونت	کربلا، نجف، مشهد، حجاز
خویشاوندان سرشناس	سید مرتضی طباطبایی بروجردی (پدر)
استادان	سید مرتضی طباطبایی بروجردی، محمد باقر وحید بهبهانی، شیخیوسف بحرانى، محمد تقى دورقى نجفى، مهدى فتونى نباطى عاملى، میرزا ابوالقاسم مدرس، میرزا مهدى اصفهانى خراسانى
شاگردان	شیخ جعفر نجفى (کاشف الغطاء)، سید محمد جواد عاملى، ملا احمد نراقى، محمد باقر شفتى رشتى، سید یعقوب کوه کمرى، سید صدرالدین عاملى، سید دلدار على نقوى رضوى نصیر آبادى لکهنوى، شیخ محمد ابراهیم کلباسى، زین العابدین سلماسى
محل تحصیل	کربلا، نجف اشرف، مشهد، حجاز
تالیفات	المصابیح فى الفقه، الفوائد فى الاصول، مشکاة الهدایة، الدرة النجفیه، رسالة فى الفقیر والغنى، رسالة فى عصیرالزبیبى، شرح الوافیه، تحفة الکرام، مناسک حج، حاشیه بر کتاب شرایع (طهارت)، حاشیه بر کتاب الذخیره، الدرّة البهیه، کتاب الرجال (فوائد الرجالیه)، دیوان شعر و رساله فارسى در شناخت خدا

سید محمّدمهدی بن مرتضی بن محمد بروجردی طباطبایی بحرالعلوم (۱۱۵۵ ـ ۱۲۱۲ق) معروف به علامه بحرالعلوم، از نوادگان امام حسن مجتبى(ع) و از عالمان برجسته کربلا و نجف اشرف بود.

وی در خانواده‌ای روحانی و پرهیزکار رشد یافت و پس از گذراندن مقدمات و سطح، به درس خارج پدر و دیگر اساتید نامدار حوزه‌های علمیه کربلا و نجف راه یافت و به اجتهاد جامع رسید.

بحرالعلوم در علوم فقه، اصول، حکمت و فلسفه تبحر داشت و آثار متعددی در زمینه‌های فقه، اصول، رجال، مناسک حج و ادبیات به یادگار گذاشت. سفرهای علمی او به مشهد و حجاز، همراه با اصلاح مناسک حج و آموزش اهل سنت و شیعه، نشان‌دهنده وسعت دید و عمق دانش اوست.

وی شاگردانی برجسته پرورش داد و با توجه به تواضع، زهد و تقوای خود، الگویی کامل از اخلاق و فضایل اسلامی محسوب می‌شد. حضور او در امور اجتماعی، بازسازی اماکن مقدس و فعالیت‌های خیریه، نقش برجسته‌ای در توسعه فرهنگی و دینی جامعه شیعه داشت.

سید محمّدمهدی بحرالعلوم در ۱۲۱۲ ق. در نجف اشرف وفات یافت و در کنار مرقد شیخ طوسى به خاک سپرده شد، ولی آثار علمی و معنوی او تا امروز باقی است.

ولادت و خانواده

محمدمهدی در شب جمعه ماه شوال ۱۱۵۵ق در کربلای معلی متولد شد. پدر او، سید مرتضی طباطبایی بروجردی، از عالمان و پرهیزکاران بود. بنا بر روایتی، در شب ولادت او رؤیایی از امام رضا(ع) به پدرش الهام شد که نشان‌دهنده عظمت علمی و روحانی فرزند بود.

تحصیلات و اساتید

سید محمدمهدی تحصیلات مقدماتی و سطح حوزه را در کربلا گذراند و سپس در درس خارج پدر و دیگر اساتید بزرگ شرکت کرد و به اجتهاد جامع رسید. از اساتید او می‌توان به محمد باقر وحید بهبهانی، شیخ یوسف بحرانى، محمد تقى دورقى نجفى و مهدی فتونى عاملى اشاره کرد.

وی همچنین حکمت و فلسفه را نزد میرزا ابوالقاسم مدرس فرا گرفت و علوم اصول و فقه را به‌طور عمیق آموخت.

سفرها و فعالیت‌های علمی

مشهد

در سال ۱۱۸۶ ق.، سید بحرالعلوم به مشهد سفر کرد تا مرقد امام رضا(ع) را زیارت کند و در مدت اقامت شش تا هفت ساله، در درس استاد میرزا مهدی اصفهانی خراسانی شرکت کرد و علوم فلسفه و کلام را تکمیل نمود.

حجاز

در سال ۱۱۹۳ ق.، به حجاز رفت و دو سال در مکّه به تدریس و مباحثه علمی پرداخت. او با دانش گسترده خود، پیروان مذاهب مختلف اهل سنت را جذب و شیعه را ترویج کرد. همچنین وی اصلاح مناسک حج و تعیین مواقیت احرام را انجام داد و سنگ‌های فرش شده حرم را که برای سجده مناسب نبود، جایگزین کرد.

شاگردان

سید بحرالعلوم شاگردان متعددی تربیت کرد که هر یک خدمات علمی و دینی برجسته‌ای ارائه دادند، از جمله:

• شیخ جعفر نجفی (کاشف الغطاء)
• سید محمد جواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامه)
• ملا احمد نراقی (مولف معراج السعادة)
• محمد باقر شفتی رشتی (حجت الاسلام)
• سید یعقوب کوه‌کمرى
• سید صدرالدین عاملی.

آثار علمی

از آثار علمی و ادبی او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• المصابیح فى الفقه (درس فقه)
• الفوائد فى الاصول
• مشکاة الهدایة
• الدرة النجفیّه (رساله فقهی)
• تحفة الکرام (تاریخ مکه و بیت‌الله الحرام)
• مناسک حج
• حواشی و تصحیح کتاب‌های مختلف فقه و اصول
• دیوان شعر و رساله فارسی در شناخت خدا.

فعالیت‌های اجتماعی و مذهبی

وی در تعمیر و بازسازی اماکن مقدس شیعه فعال بود:

• بنا و تعمیر گلدسته در صحن شریف علوى
• مرمت دیوارها و حجره‌های مسجد شیخ طوسی
• ایجاد و توسعه کتابخانه خطی بحرالعلوم
• تعیین و اصلاح جایگاه اماکن مقدسه در نجف و کوفه
• مشخص کردن مقام و قبّه حجة بن الحسن (عج) در مسجد سهله.

فضایل اخلاقی

بحرالعلوم به تواضع، زهد و تقوا مشهور بود. وی به شاگردان خود اهمیت ویژه‌ای می‌داد و همواره شب‌ها به مناجات و خدمت به فقرا مشغول بود. وی الگویی کامل از اخلاق نیکوی اسلامی محسوب می‌شد.

اشعار

سید بحرالعلوم در شعر مهارت داشت و اشعارش عمدتاً در منقبت اهل بیت(ع) و مسائل علمی است. نمونه‌ای از اشعار او در رثای سالار شهیدان:

اللهُ اکبرُ ماذاالحادثُ الجَلَلُ وَ قَدْ تَزَلْزَلَ سَهْلُ الاَرضِ وَالجَبَل!؟

ما هذِهِ الزَّفَراتُ الصّاعِدات اَسىً کَاَنَّها مِنْ لَهیب القَلبِ تَشْتَعِلُ!؟

وفات

سید محمّدمهدی بحرالعلوم در روز ۲۴ ذیحجه ۱۲۱۲ ق. در نجف اشرف درگذشت و در کنار مرقد شیخ طوسی به خاک سپرده شد.