محمد فاضل موحدی لنکرانی

آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی

مرجع تقلید
محمد فاضل موحدی لنکرانی
نام کامل	محمد فاضل موحدی لنکرانی
تاریخ تولد	۱۳۱۰
زادگاه	قم
تاریخ وفات	۲۶ خرداد ۱۳۸۶
شهر وفات	قم
محل دفن	حرم حضرت معصومه(س)
استادان	مرتضی حائری یزدی • سید حسین بروجردی • امام خمینی • سید محمدحسین طباطبائی
محل تحصیل	قم
تالیفات	تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیله • اُصول الشیعة لاستنباط أحکام الشریعة • توضیح المسائل

محمد فاضل موحدی لنکرانی (زاده ۱۳۱۰ قم- درگذشت ۲۶ خرداد ۱۳۸۶ قم) مشهور به محمد فاضل لنکرانی از مراجع تقلید معاصر و از اساتید حوزه علمیه قم بود. او بعد از وفات آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله اراکی یکی از هفت مرجعی بود که ازسوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم معرفی شد.

او از روحانیون فعال در انقلاب ۱۳۵۷ ایران و از شاگردان آیت‌الله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی بود. عضویت در اولین مجلس خبرگان رهبری، ریاست شورای مدیریت حوزه علمیه قم و تاسیس «مرکز فقهی ائمه اطهار» از جمله فعالیت‌های اجتماعی اوست.

پدر او فاضل لنکرانی تالش‌تبار و اهل شهر لنکران در جمهوری آذربایجان کنونی بود و مادرش از سادات برقعیِ قم معرفی شده است. او تحصیلات حوزوی خود را پی گرفت و از شاگردان بزرگانی چون سید حسین طباطبایی بروجردی، روح‌الله خمینی و حسینعلی منتظری به‌شمار می‌آمد. برای تکمیل درس‌ها مدتی به نجف اشرف رفت و در مدرسه بروجردی اقامت گزید؛ در آن دوره با چهره‌هایی مانند سید محمد هاشم غضنفری خوانساری و سید هادی روحانی قمی در یک حلقه علمی حضور داشت و در مباحث فقهی و درسی هم‌نشین آنان بود.

از سوی دیگر، مدتی نیز به عنوان روحانی کاروان حج در خدمت زائران بیت‌الله الحرام و بارگاه نبوی فعالیت کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در حوزه علمیه قم به تدریس پرداخت و با درگذشت محمدعلی اراکی موقعیت علمی و مرجعیتی قابل ‌توجهی کسب کرد؛ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم او را در میان هفت مرجع معرفی ‌شده قرار داد و به‌عنوان یکی از گزینه‌های برجسته مطرح گردید.

آیت‌‌الله لنکرانی از همان روزهای نخست تقریرات درس خارج فقه آیت‌‌الله بروجردی را به عربی می‌نوشت که پس از چند سال نگارش تقریرات با نظارت و به دستور استاد جلد اول تقریرات با عنوان نهایة التقریر که مشتمل بر قسمت زیادی از مباحث نماز بود به چاپ رساند. چند سال بعد جلد دوم آن را منتشر کرد که شامل تمامی مباحث نماز به جز نماز جمعه و نماز مسافر بود، ایشان حدود یازده سال در درس فقه ‌آیت‌‌الله بروجردی شرکت کرد و علاوه‌بر بحث نماز مباحث خمس و آخرین آن کتاب قضا، که به اتمام نرسید را نزد آیت‌‌الله بروجردی شاگردی کرد و تقریرات آ‌ن دروس را نیز نوشت. او مدتی نیز در درس اصول آیت‌‌الله بروجردی شرکت کرد و قسمت اعظم مباحث عقلیه را نوشت و نیز بحث راجع به خلل حج که آن نیز ناتمام ماند.

پس از تشکیل کلاس‌های درس اصول امام خمینی، آیت‌‌الله لنکرانی از همان ابتدا در کلاس‌های ایشان حاضر شده و هر روز دو نوبت در درس امام شرکت کرده و مباحث اجتهاد و تقلید را به‌طور کامل با ایشان گذراند. مبحث طهارت در فقه را نیز نزد امام فرا گرفت و مطالب دروس امام را نیز تقریر می‌کرد. زمانی که در سال ۱۳۵۲ ش به یزد تبعید شده بود، پنج جلد از شرح تحریرالوسیله امام را به اتمام رساند و پس از آن نیز به این کار ادامه داد و ۲۵ جلد از این شرح را منتشر کرد. او در مجموع به مدت ۹ سال از دروس امام بهره برد. در ۱۸ ربیع ‌الاول ۱۳۸۶ از امام خمینی اجازه‌ امور حسبیه را دریافت کرد و از آن برای تأسیس مدارس دینی و تبلیغات اسلامی بهره برد.

آیت‌‌الله فاضل لنکرانی در ۲۵ سالگی به اجتهاد رسید و این امر مورد تأیید آیت‌‌الله بروجردی قرار گرفت. پس از وفات آیت‌‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ ش. وی در سن ۳۰ سالگی به استنباط خود مسائل دینی را اجتهاد می‌کرد. ایشان علاوه بر دروس فقه و اصول، در درس‌های فلسفه و حکمت علامه طباطبایی نیز شرکت جسته و قسمتی از مباحث منظومه سبزواری و کتاب «اسفار» ملاصدرای شیرازی را از ایشان آموخت.

محمد فاضل لنکرانی از شاگردان برجسته امام خمینی بود و در شمار دوازده نفری قرار داشت که مرجعیت ایشان را به‌صورت رسمی و مکتوب به حوزه‌ها و علما اعلام کردند. او از نخستین روزهای تأسیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به این مجموعه پیوست و حضوری فعال و مستمر در جلسات آن داشت. امضای فاضل لنکرانی در پای بسیاری از بیانیه‌ها و اعلامیه‌های مهم این نهاد دیده می‌شود؛ از جمله اعلامیه رسمی مرجعیت امام خمینی و بیانیه‌های مربوط به اعلام خلع ید شاه از قدرت.

کنش‌های سیاسی و مذهبی او در دوران پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، موجب شد بارها توسط حکومت پهلوی بازداشت، بازجویی، شکنجه، زندانی یا تبعید شود. در این میان، حدود چهار ماه به بندر لنگه و نزدیک به دو سال و نیم به شهر یزد تبعید شد. فعالیت‌های سیاسی فاضل لنکرانی پس از انقلاب اسلامی نیز استمرار یافت. او در مقاطع گوناگون در جبهه‌های جنگ ایران و عراق حضور پیدا می‌کرد و به سخنرانی و تشویق رزمندگان می‌پرداخت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، وی به‌عنوان نماینده استان مرکزی به عضویت نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری درآمد. افزون بر این، سال‌ها مسئولیت دبیری جامعه مدرسین حوزه علمیه قم را برعهده داشت و از چهره‌های تأثیرگذار در مدیریت علمی و سیاسی این نهاد به‌شمار می‌رفت.

مرکز فقهی ائمه اطهار توسط محمد لنکرانی سال ۱۳۷۶ در قم تأسیس شد. آموزش فضلا و محققان، تربیت محققان، تربیت فقیهان و مجتهدان و زمینه سازی برای پژوهش‌های فقهی، از اهداف این مرکز اعلام شده است. مرکز فقهی ائمه اطهار شعبه‌هایی در مشهد، سوریه و افغانستان دارد. این مرکز را هم اکنون محمد جواد فاضل فرزند محمد فاضل لنکرانی اداره می‌کند.

زندگی و تحصیلات

محمد فاضل موحّدی لنکرانی در سال ۱۳۱۰ش در قم متولد شد.زندگی علمی او از نوجوانی با ورود به دروس حوزوی آغاز شد. پدرش از علما و مدرسان حوزه بود و فضای خانوادگی او را در مسیر طلبگی قرار داد.

لنکرانی در سنین نوجوانی به درس‌های سطح و سپس به درس‌های خارج فقه و اصول راه یافت و از استادان طراز او می‌توان به سید حسین بروجردی، سید روح‌الله خمینی و علامه سید محمدحسین طباطبایی اشاره کرد. این ارتباط در شکل‌گیری پایه‌های نظری و رویکرد اجتهادی او نقش کلیدی داشت.

او برای تکمیل درس‌ها مدتی به نجف اشرف رفت و در مدرسه بروجردی اقامت گزید؛ در آن دوره با چهره‌هایی مانند سید محمد هاشم غضنفری خوانساری و سید هادی روحانی قمی در یک حلقه علمی حضور داشت و در مباحث فقهی و درسی هم‌نشین آنان بود.

گزینش دانش و روش علمی مراحل ترقی علمی لنکرانی با دریافت اجازه اجتهاد و تأیید علمی از استادان وقت تکمیل شد. او علاوه‌بر تدریس، مجموعه‌ای از رسائل و فتاوی را تدوین کرد که نشان‌دهنده تسلطش بر مباحث فقهی و اصولی بود؛ این آثار بعدها به‌عنوان منابع دروس خارج و مطالعات فقهی مورد مراجعه قرار گرفتند.

زبان عربی و تسلط بر متون کلاسیک فقهی، همراه با آشنایی با پرسش‌های معاصر، مشخصهٔ روش آموزشی و پژوهشی او بود که شاگردان بسیاری را جذب درس‌ها و حلقه‌های علمی‌اش کرد.

سیر فعالیت‌های علمی و سیاسی

قبل از انقلاب اسلامی

فعالیت‌های علمی و اجتماعی در دهه‌های منتهی به انقلاب، لنکرانی تنها به تدریس و تألیف اکتفا نکرد؛ او به‌تدریج در مناسبات اجتماعی و سیاسی حوزه نقش یافت و با حضور در محافل حوزوی و ارتباط با دیگر روحانیان شاخص، در بحث‌های فکری آن دوره مداخله می‌کرد. گفته شده که او از جمله روحانیانی بود که با قیّمیت علمی و نقدهای فقهی، به مسائل زمانه می‌پرداخت و در کنار فعالیتِ علمی، در موج اعتراضات و نقدهای نهادینه‌شده نسبت به سیاست‌های رژیم پهلوی حضوری فعال داشت؛ این گرایش‌ها موجب شد تا پس از انقلاب از او به‌عنوان یکی از چهره‌های مؤثر حوزهٔ قم نام برده شود.

به‌طور کلی موارد زیر از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی فاضل لنکرانی به‌شمار می‌آید:

• فعالیت در جامعه مدرسین در دوره حکومت طاغوت به‌طوری‌ که امضای او در زیر بسیاری از اعلامیه‌ها، از جمله اعلام مرجعیت امام خمینی(ره) و نیز خلع ید شاه از قدرت ثبت شده بود.
• سابقه‌ی چندین بار بازداشت و شکنجه و زندانی شدن
• تبعید به بندر لنگه به مدت ۴ ماه
• تبعید به یزد به مدت دو سال و نیم
• همکاری با آیت‌الله صدوقی در یزد در جهت مبارزه با رژیم طاغوت و احیای نام امام خمینی(ره)
• حضور در جبهه‌های جنگ
• نمایندگی در دوره اول مجلس خبرگان از استان مرکزی
• با اعلام جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، به‌عنوان نخستین نفر و با اکثریت آراء، پس از رحلت آیت‌الله اراکی، از مراجع تقلید شناخته شد.

دوران انقلاب و نقش سیاسی–اجتماعی

با اوج‌گیری نهضت اسلامی و پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، آیت‌الله لنکرانی از میان طلاب و علما به گروه مرجعینی پیوست که نقش مشورتی و اجرایی در شکل‌دهی نهادهای جدید دینی ایفا کردند. او در سازوکارهای پس از انقلاب حضوری فعال داشت و به عضویت نهادها و شوراهای حوزوی و ملی درآمد؛ از جمله عضویت در «جامعه مدرسین حوزه علمیهٔ قم» و عضویت در انتخابات مجلس خبرگان را می‌توان از نشانه‌های ورود او به عرصهٔ رسمیِ مدیریت دینی دانست. این حضور نشان‌دهندهٔ ترکیب کار علمی و مسئولیتی بود که از وی چهره‌ای تأثیرگذار در فضای فقهی-سیاسی کشور ساخت.

پس از تثبیت نظام نوپای جمهوری اسلامی، لنکرانی به توسعهٔ فعالیت‌های آموزشی و فقهی خود ادامه داد و در دورانِ بلوغ علمی‌اش به مرتبهٔ مرجعیت نزدیک شد. او درس‌های خارج فقه و اصول را با حضور طلاب و پژوهشگران ادامه داد و رسائل فقهی‌اش به چند زبان ترجمه و منتشر شد. علاوه بر نشر آثار فقهی، او در پاسخ‌گویی به مسائل روز جامعه—اعم از مباحث قضائی، اقتصادی و اخلاقی—نقشی فعال داشت که به‌واسطهٔ آن مرجعیت اجتماعی‌اش تقویت گردید.

فاضل لنکرانی علاوه‌بر تدریس، در توسعه حوزه قم نقش مؤثر داشت. او از مؤسسان مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) بود؛ مرکزی که با هدف تربیت فقیهان متخصص، تدوین پژوهش‌های فقهی و پاسخ به مسائل نوپدید تأسیس شد و امروز یکی از معتبرترین مراکز فقه‌پژوهی جهان تشیع است. او همچنین به تربیت صدها شاگرد برجسته پرداخت که بعدها بسیاری از آنان در سمت‌های مهم علمی و مدیریتی حوزه و کشور نقش‌آفرین شدند.

روش فکریِ لنکرانی ترکیبی از پیروی سنت اجتهادی و توجه به مسائل معاصر بود؛ او تلاش کرد فقه را با پرسش‌های نوین تطبیق دهد و از این منظر، شاگردان وی را تشویق می‌نمود تا روش‌های تحلیلی و استدلالی را در مواجهه با موضوعات جدید به‌کار برند. میراث علمی او شامل دفترهای درسی، رسائل و مجموعه فتاوی است که در حوزهٔ فقه کاربردی و پاسخ‌گویی به مسائل معاصر کاربردی تلقی می‌شوند و تا ده‌ها سال پس از او منبع مراجعه طلاب و محققان باقی ماند.

خدمات اجتماعی و پایان زندگی علاوه‌بر کار آموزشی، لنکرانی در فعالیت‌های اجتماعی–خیریه و امور حوزه نیز نقش داشت و در چارچوب نهادهای حوزوی به مدیریت امور دینی و آموزشی پرداخت.

آثار علمی

کتاب‌های آیت‌الله فاضل لنکرانی افزون بر چهل عنوان در موضوعات و مسائل متعدد علوم اسلامی نگارش یافته است. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیله مشهورترین اثر فقهی آیت‌الله فاضل لنکرانی بوده که شرح بر کتاب تحریر الوسیله امام خمینی است. مرکز تحقیقات کامپیوتری نور کتابخانه دیجیتالی آثار او را در قالب نرم‌افزار تولید کرد.

درگذشت

فاضضل لنکرانی در ۱۳۸۶ ش درگذشت و در حرم حضرت فاطمه معصومه(س) در قم به خاک سپرده شد؛ مرگ او بازتاب گسترده‌ای در محافل دینی و رسانه‌ها داشت و بسیاری از حوزه‌ها و نهادهای علمی نسبت به فقدان او اظهار تأثر کردند.