خانه روزنامهنگاران جوان
 | |
| بنیانگذار | محمدرضا زائری محسن اسماعیلی سیدمهدی شجاعی |
|---|---|
| انحلال | پاییز ۱۳۸۵ |
| تأسیس | ۱۳۷۰ |
| وابسته به | رسانهای غیردولتیِ وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
یادنامه زائری از خانه روزنامهنگاران جوان در صفحه شخصی
خانهٔ روزنامهنگاران جوان یک مؤسسهٔ فرهنگی – رسانهای غیردولتیِ وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دههٔ ۱۳۷۰ بود که با هدف آموزش و تربیت نسل تازهای از روزنامهنگاران نوجوان و جوان در ایران شکل گرفت.
این مؤسسه در سال ۱۳۷۴ به ابتکار و مدیریت محمدرضا زائری، روحانی و روزنامهنگار، تأسیس شد و حدود دو سال و نیم فعالیت مستمر داشت و در این مدت با دورههای آموزشی، تولید نشریات و شبکهسازی میان نوجوانان علاقهمند به رسانه، بر عرصهٔ روزنامهنگاری کشور اثرگذار شد.
خانه در میانهٔ فشارهای سیاسی دههٔ ۱۳۷۰ و پس از جنجال بر سر انتشار بخشی از «نامههای یک دختر جوان» در هفتهنامهٔ «خانه» تعطیل شد و زائری مدتی را در بازداشت گذراند.
با وجود تعطیلی و انحلال رسمی مؤسسه در میانهٔ دههٔ ۱۳۸۰، بسیاری از روزنامهنگاران و فعالان فرهنگی بعدی، فعالیت حرفهای خود را از این نهاد آغاز کردهاند و «خانه» در تاریخ روزنامهنگاری ایران بهعنوان یک تجربهٔ کمهزینه اما اثرگذار شناخته میشود.
شکلگیری و تأسیس
ایدهٔ تأسیس خانهٔ روزنامهنگاران جوان در حاشیهٔ جشنوارهٔ مطبوعات سال ۱۳۷۴ شکل گرفت؛ در بخشی جنبی از جشنواره، مسابقهٔ روزنامهدیواری برای نوجوانان برگزار شد که با استقبال گسترده روبهرو شد و این امر مسئولان معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد را متوجه ظرفیت پنهان نسل نوجوان در عرصهٔ رسانه کرد.
بر همین اساس، بخشی مستقل در دبیرخانهٔ جشنواره با عنوان «خانهٔ روزنامهنگاران جوان» تعریف شد. معاون مطبوعاتی وقت، علیاکبر اشعری، از محمدرضا زائری خواست تا طرحی اجرایی برای این ایده تدوین کند. زائری پس از مشورت با حسامالدین آشنا و برخی چهرههای فرهنگی، طرحی را ارائه داد که بر استقلال نسبی خانه و در عین حال حمایت مالی و حقوقی وزارت ارشاد تأکید داشت؛ بهگونهای که در صورت انحلال، اموال مؤسسه به وزارت ارشاد بازگردد.
خانهٔ روزنامهنگاران جوان بهعنوان مؤسسهای فرهنگی – مطبوعاتی ثبت شد و فعالیت رسمی خود را در دههٔ فجر ۱۳۷۴ با افتتاح ساختمانی در خیابان شهید مطهری تهران و حضور وزیر ارشاد آغاز کرد.
دورهٔ رونق (۱۳۷۵–۱۳۷۷)
در سال ۱۳۷۵، خانه به ساختمانی در خیابان مدائن (منطقهٔ جم) منتقل شد و به گفتهٔ سید فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات، این دوره، «دورهٔ رونق» خانه از حدود ۲۰ بهمن ۱۳۷۵ تا ۸ مرداد ۱۳۷۷ به شمار میآید.
در این سالها، خانه با برگزاری دورههای آموزش روزنامهنگاری برای نوجوانان، ایجاد شبکهای از نشریات دانشآموزی، راهاندازی کلاسها و کارگاهها، و انتشار جزوههای آموزشی ساده و کاربردی، به سرعت مخاطبان زیادی جذب کرد. بنا به روایتها، تعداد اعضای ثبتنامشدهٔ خانه در اوج فعالیت به حدود پنج هزار نفر میرسید و نوجوانان از مناطق مختلف تهران و شهرهای دیگر در آن مشارکت داشتند.
از دههٔ فجر ۱۳۷۵، انتشار نشریات خانه – از جمله هفتهنامهٔ «خانه» ویژهٔ نوجوانان – آغاز شد و با تیراژی نسبتاً بالا به بازار مطبوعات راه یافت. این نشریه بهمرور به تریبونی برای طرح دغدغههای نسل نوجوان، تجربهگریهای فرمی و محتوایی، و حضور چهرههای تازه در عرصهٔ روزنامهنگاری تبدیل شد.
دوران پسارونق
آغاز «دوران پسارونق» خانه روزنامهنگاران جوان از ۸ مرداد ۱۳۷۷ دانستهاند؛ دورهای که با فشارهای فزایندهٔ سیاسی، مشکلات مالی و در نهایت تعلیق عملی فعالیتهای مؤسسه همراه بود.
در آستانهٔ انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۷۶ و افزایش دوگانهسازیهای سیاسی در جامعه، برخی جریانهای سیاسی، خانه را متهم به نزدیک بودن به جناح راست و آمادهسازی کادر رسانهای برای آن جناح در بلندمدت میکردند؛ در مقابل، بخشی از نیروهای جناح راست هم نسبت به رویکردهای نوگرایانه و باز خانه بدبین بودند.
پس از روی کار آمدن دولت سید محمد خاتمی، معاونت مطبوعاتی جدید خواستار تغییر مدیریت خانه شد. زائری و هیئتمدیره با استناد به اساسنامه و لزوم تصمیمگیری هیئتامنا، در برابر تغییر شتابزدهٔ مدیریت مقاومت کردند که این امر به تنش میان مؤسسه و وزارت ارشاد انجامید. در مقطعی، مدیر جدیدی از سوی وزارت ارشاد منصوب شد، اما پس از تذکر رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ چرایی تغییر مدیریتی که «کار خود را انجام میداده»، مدیریت بار دیگر به زائری بازگشت.
انحلال رسمی
بهرغم تلاشهایی برای احیای خانه در اوایل دههٔ ۱۳۸۰، از جمله تلاشی جدی در سال ۱۳۸۳، اختلاف بر سر مدیریت و اصرار هیئتامنا بر ابقای زائری باعث شد طرح بازگشایی به نتیجه نرسد. به گفتهٔ سید فرید قاسمی، این مؤسسه سرانجام در پاییز ۱۳۸۵ بهطور رسمی منحل شد و ساختمان آن به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بازگشت.
بسیاری از پژوهشگران و فعالان مطبوعاتی، خانهٔ روزنامهنگاران جوان را یکی از تجربههای کمنظیر در تاریخ روزنامهنگاری ایران میدانند که در مدت کوتاه فعالیت خود نقش «مدرسهٔ غیررسمی روزنامهنگاری برای نوجوانان» را ایفا کرد.
سید فرید قاسمی تأکید کرده است که «پیش از خانه، نهاد مشابهی در ایران وجود نداشت و پس از آن نیز هرچند کانونها و باشگاههایی به تقلید از آن تأسیس شد، هیچکدام خانهٔ روزنامهنگاران جوان نشد». یونس شکرخواه نیز بر اهمیت ثبت تجربهٔ خانه برای نسلهای بعدی و لزوم شکلگیری نهادهایی مشابه برای تربیت مخاطب و روزنامهنگار مسئول در عصر رسانههای دیجیتال تأکید کرده است.
کتاب «خانهٔ روزنامهنگاران جوان» به کوشش امیر محزونیه، که نخستین جلد از مجموعهٔ «تجربه» در نشر آرماست، مجموعهای از گفتوگوها و یادداشتها دربارهٔ تأسیس، فعالیت و تعطیلی این مؤسسه است و بهنوعی تاریخ شفاهی آن را ثبت میکند. این کتاب و مصاحبههای متعدد زائری پس از تعطیلی خانه، از مهمترین منابع برای مطالعهٔ این تجربه بهشمار میآیند.
بهرغم انحلال رسمی، نام خانهٔ روزنامهنگاران جوان همچنان در روایتهای نسل روزنامهنگاران دههٔ ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ بهعنوان نقطهٔ آغاز فعالیت حرفهای و مدرسهای برای یادگیری عملی رسانه تکرار میشود؛ نهادی که به گفتهٔ برخی از فعالان، «کمهزینه، پرثمر و در عین حال، ناتمام» باقی ماند.
ساختار و مدیریت
خانهٔ روزنامهنگاران جوان بهعنوان یک مؤسسهٔ فرهنگی – رسانهای ثبت شده بود و ساختار آن شامل هیئتامنا، هیئتمدیره، مدیرعامل و شورای مشاوران بود.
هیئتامنا و هیئتمؤسس
هیئتمؤسس اولیه (که عملاً نقش هیئتامنا را ایفا میکرد) متشکل از چهرههای فرهنگی و حوزوی زیر بود:
- علیاکبر اشعری
- سیدمهدی شجاعی
- احمد واعظی یا صادقی رشاد (در روایت زائری از «صادقی رشاد» نام برده میشود.)
- محسن اسماعیلی
- محمدرضا زائری
در مرحلهٔ بعد، هیئتمدیرهای سهنفره شامل زائری، اشعری و اسماعیلی تشکیل شد و شورایی هفتنفره از مشاوران خانه نیز با حضور افرادی چون حسامالدین آشنا، یونس شکرخواه، جواد محقق، هادی خانیکی، سید فرید قاسمی، میرزابیگی و علیاکبر کسائیان شکل گرفت.
مدیریت اجرایی
مدیریت اجرایی و روزمرهٔ خانه بر عهدهٔ محمدرضا زائری بود که از سالهای پیش در حوزهٔ نشریات کودک و نوجوان و رسانههای دینی تجربه داشت. او بههمراه تیمی از جوانان فعال – از جمله سیدناصر موسویجزایری (قائممقام)، سید یاسر حیدری، شامانی، سیدآبادی و دیگران – ادارهٔ کلاسها، نشریات و برنامههای خانه را بر عهده داشت؛ عمدتاً خارج از چارچوب ساعات اداری رسمی و بر پایهٔ کار داوطلبانه و انگیزهٔ شخصی.
اهداف و رویکرد
اهداف رسمی مؤسسه همسو با سیاستهای وزارت ارشاد در حوزهٔ مطبوعات تعریف شده بود؛ از جمله ارتقای کمی و کیفی فعالیتهای رسانهای، کشف و پرورش استعدادهای نوجوان در حوزهٔ روزنامهنگاری، و بالا بردن سطح سواد رسانهای نسل جوان.
با این حال، در سطح عملی، خانه تلاش میکرد الگویی «شبهبسجی با ادبیات مدرن رسانهای» ارائه کند؛ یعنی در عین بهرهگیری از انگیزههای ایدئولوژیک و جمعی، از روشهای نوین در آموزش و تولید محتوا استفاده کند. شعارهایی مانند «تو بنویس، ما منتشر میکنیم» و «جایی که هر نوجوان میتواند بنویسد» بیانگر تأکید این نهاد بر دسترسپذیری فرصت رسانهای برای همهٔ نوجوانان، فارغ از گرایشهای طبقاتی و سیاسی بود.
یونس شکرخواه، از مدرسان و مشاوران خانه، بعدها از این مؤسسه بهعنوان نمونهای کمنظیر یاد کرده که در آن «اخلاق بر مهارت مقدم بود» و هدف، تربیت مخاطب و روزنامهنگار آگاه و متعادل در برابر «هجوم پیامهای رسانهای» بود؛ نگاهی که به گفتهٔ او از زمان خود جلوتر بود.
فعالیتها و تولیدات
خانهٔ روزنامهنگاران جوان با انتشار جزوههای آموزشی ساده دربارهٔ مبانی روزنامهنگاری و برگزاری کلاسها و کارگاههای متنوع – از گزارشنویسی و مصاحبه تا صفحهآرایی و گرافیک مطبوعاتی – تلاش میکرد آموزش را برای نوجوانان قابلفهم و عملی کند.
یکی از محورهای مهم فعالیت خانه، سازماندهی نشریات دانشآموزی در مدارس بود. نوجوانان از مناطق مختلف تهران و شهرهای دیگر، با حمایت خانه نشریات تجربی خود را منتشر میکردند و در جشنوارهها و نمایشگاههای سالانهٔ خانه شرکت میکردند. این فضا، امکان تعامل میان دانشآموزان با زمینههای اجتماعی گوناگون (از شمال و جنوب شهر) را فراهم میکرد.
هفتهنامهٔ «خانه»
مهمترین محصول رسانهای این مؤسسه، هفتهنامهٔ «خانه» بود که بهعنوان نشریهای ویژهٔ نوجوانان منتشر میشد و تحریریهٔ آن ترکیبی از نوجوانان آموزشدیده در خانه و روزنامهنگاران حرفهای بود. بهگفتهٔ منابع، این هفتهنامه نخستین تجربهٔ جدیِ برخی روزنامهنگاران بعدی بود و در معرفی چهرههایی مانند فرناز قاضیزاده، پیام فضلینژاد و محمدصفر لفوتی نقش داشت.
ابتکارات رسانهای
گزارشها و خاطرات منتشرشده دربارهٔ خانه، از آن بهعنوان یکی از نخستین مراکزی یاد میکنند که در ایران بهطور جدی به ایدههای نو در تبلیغات مطبوعاتی، تولید محصولات جانبی فرهنگی (مانند کلاه و تیشرت با هویت نشریه) و حتی انتشار «نشریهٔ صوتی و الکترونیکی» برای نوجوانان پرداخت؛ در زمانی که هنوز روزنامهنگاری دیجیتال در ایران فراگیر نشده بود.
حواشی سیاسی و قضایی
در آستانهٔ انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶، فعالیت پررنگ خانه در عرصهٔ رسانهای، از جمله پخش تیزرهای تلویزیونی و گسترش شبکهٔ اعضا، آن را در مرکز توجه محافل سیاسی قرار داد. بخشی از جریان اصلاحطلب، خانه را «پایگاه تربیت کادر رسانهای جناح راست» تلقی میکرد و در مقابل، برخی طیفهای اصولگرا نیز نسبت به استقلال و نوگرایی این نهاد بدبین بودند.
در همین فضا، هفتهنامهٔ «خانه» برای پوشش انتخابات، از هر چهار نامزد ریاستجمهوری درخواست مصاحبه کرد اما تنها علیاکبر ناطق نوری به این درخواست پاسخ داد؛ همین امر نیز از سوی برخی منتقدان بهعنوان نشانهای از همسویی سیاسی مجله با جناح راست تعبیر شد.
پروندهٔ «نامههای یک دختر جوان» و تعطیلی نشریه
در صفحهٔ «عقاید و معارف» هفتهنامهٔ خانه، ستونی با عنوان نامههای یک دختر جوان به یک استاد دانشگاه منتشر میشد که در آن پرسشها و تردیدهای صریح یک دختر دانشجو دربارهٔ دین، روحانیت و شخصیت روحالله خمینی طرح میشد و قرار بود در شمارههای بعدی پاسخ داده شود.
انتشار بخشی از این نامهها، بدون چاپ همزمان پاسخ، باعث شد برخی رسانهها – از جمله هفتهنامهٔ «شلمچه» – این مطلب را «اهانت به امام خمینی» بنامند. در پی این جنجال، تجمعهایی در قم شکل گرفت و تهدیدهایی مانند حمله به ساختمان خانه و حتی بمبگذاری مطرح شد.
پروندهٔ قضایی این نشریه به دادستانی تهران (در دورهٔ مسئولیت سعید مرتضوی) رفت و در نهایت، مجوز هفتهنامهٔ خانه لغو شد و محمدرضا زائری مدتی بازداشت گردید. زائری در روایتهای بعدی تأکید کرد که ماجرا محصول اشتباه حرفهای (چاپ سؤال بدون پاسخ) و تصمیم تحریریه بوده است و نه نتیجهٔ «توطئهٔ خارجی» یا «نفوذ سازمانیافته».
