نشر چشمه
| نشانواره نشر چشمه نشانواره نشر چشمه | |
| وضعیت | فعال |
|---|---|
| پیشینیان | کتابفروشی چشمه (دهه ۱۳۶۰) |
| بنیانگذار | سیدحسن کیائیان |
| کشور | ایران |
| دفتر مرکزی | تهران، خیابان کریمخان |
| افراد کلیدی | سیدحسن کیائیان (مدیر) |
| نشریات | رمان، مجموعهداستان، شعر، نمایشنامه، فیلمنامه، علوم انسانی، فلسفه، تاریخ، اسطورهشناسی |
| موضوعات | ادبیات داستانی، علوم انسانی، فلسفه، تاریخ، سینما |
| ژانر | ادبیات معاصر، ادبیات ترجمه، علوم انسانی |
| ناشرین | نشر کتاب چ نشر گیلگمش نشر چرخ نشر دیوار رادیو گوشه مدرسه چشمه |
| مالک | سیدحسن کیائیان |
| سال تاسیس | ۱۳۶۳ |
| وبگاه | https://cheshmehdis.com/ |
نشر چشمه مؤسسه انتشاراتی خصوصی در ایران است که عمدتاً در حوزههای ادبیات و علوم انسانی فعالیت میکند و از آن بهعنوان یکی از مهمترین و فعالترین ناشران مستقل ادبی کشور یاد میشود.
این نشر از اوایل دهه ۱۳۶۰ خورشیدی با راهاندازی یک کتابفروشی کوچک در خیابان کریمخان تهران شکل گرفت و از سال ۱۳۶۳ بهطور رسمی بهعنوان ناشر فعال شد. بنیانگذار و مدیر این مجموعه سیدحسن کیائیان (متولد ۱۳۳۰، بابل) است که بهعنوان کتابفروش، فعال صنفی نشر و کارآفرین فرهنگی شناخته میشود.
بر اساس دادههای خانه کتاب و ادبیات ایران، از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳ در مجموع بیش از ۸۳۰۰ عنوان کتاب (چاپ اول و تجدید چاپ) توسط این نشر منتشر شده که حدود ۲۵۰۰ عنوان آن چاپ نخست است.
محور اصلی فعالیت نشر چشمه بر انتشار آثار داستانی (رمان و مجموعهداستان)، شعر، نمایشنامه و فیلمنامه، ادبیات و متون نظری سینما، تحقیقات ادبی و متون کهن، فلسفه، علوم اجتماعی، تاریخ و اسطورهشناسی است. این نشر علاوه بر ادبیات فارسی، در ترجمه آثار ادبی و نظری نویسندگان و متفکران جهان نیز فعال است.
همکاری با طیف گستردهای از نویسندگان و شاعران شناختهشده ایرانی از جمله محمود دولتآبادی، احمد شاملو، ژاله آموزگار، شمس لنگرودی، محمدرضا شفیعی کدکنی، هوشنگ ابتهاج، فریدون مشیری، نجف دریابندری، اصغر فرهادی، فریبا وفی، مصطفی مستور و رضا جولایی بخشی از کارنامه این ناشر را تشکیل میدهد.
نشر چشمه در منابع مختلف ایرانی و بینالمللی بهعنوان یکی از مهمترین ناشران خصوصی ادبیات معاصر ایران، با ترکیبی از رویکرد ادبی، روشنفکری و انتشار آثار جریانساز در حوزه علوم انسانی معرفی میشود. حجم بالای عناوین منتشره (هزاران عنوان در چهار دهه)، همکاری با طیف وسیعی از نویسندگان و شاعران معتبر، حضور پررنگ در جوایز ادبی و فهرستهای پرفروش و همزمان، درگیری مکرر با مسئله سانسور، تعلیق مجوز و فشارهای نظارتی از شاخصههای خبرساز این نشر است.
نشر چشمه در دهه چهارم فعالیت خود (۱۳۹۳تا ۱۴۰۳)، ساختار سازمانی خود را با ایجاد زیرمجموعههایی همچون نشر کتاب چ (بازوی تخصصی کتاب کودک و نوجوان)، نشر گیلگمش (میراث فرهنگی و تاریخ)، نشر چرخ (علوم انسانی، جامعهشناسی و اندیشه سیاسی)، نشر دیوار (سبک زندگی و کسبوکار)، رادیو گوشه (ناشر کتابهای صوتی) و مدرسه چشمه (آموزش هنر و ادبیات) توسعه داده است.
کتابفروشی نشر چشمه کریمخان نخستین و مشهورترین کتابفروشی کریمخان، نخستین کتابفروشی چشمه، همچنان بهعنوان نماد اصلی این برند فرهنگی شناخته میشود و در کنار آن، شعب متعدد کتابفروشی چشمه در نقاط دیگر نیز فعال هستند.
تاریخچه شکلگیری
کتابفروشی چشمه حدود یک سال پیش از آغاز رسمی فعالیت انتشاراتی، در خیابان کریمخان زند تهران (نبش میرزای شیرازی، پلاک ۱۶۱) افتتاح و بهتدریج به یکی از کتابفروشیهای پر رفتوآمد پایتخت تبدیل شد.
حسن کیائیان، بنیانگذار و مدیر فعلی نشر چشمه، فعالیت حرفهای خود در حوزه نشر و کتابفروشی را با همکاری محمدرضا اصلانی (مدیر نشر نقره)، کاظم فرهادی و با حمایت مالی مدیر شرکت همونقل «همرزم شیپینگ» آغاز کرد. در این همکاری مقرر شده بود بررسی و تأیید هر کتاب در نشر نقره با نظر هر سه نفر انجام شود. اما پس از مدتی این توافق عملی نشد و کیائیان و فرهادی از ادامه شراکت با اصلانی انصراف دادند.
در ادامه، کیائیان با درخشنده، مدیر همان شرکت حملونقل، اقدام به خرید سرقفلی مغازهای سیودومتری در خیابان کریمخان زند و تجهیز آن برای راهاندازی کتابفروشی و نشر کرد. نام «چشمه» را شمس لنگرودی پیشنهاد کرد و این نام از همان ابتدا بر سر در کتابفروشی و بعدها بر روی کتابها نشست.
نخستین کتاب این نشر با عنوان «سرفراز و آزاد» نوشته هوارد فاست و ترجمه عبدالحسین شریفیان در سال ۱۳۶۳ منتشر شد. این کتاب نخستین مواجهه نشر چشمه با فرایند سانسور را نیز به همراه داشت. پس از مدتی، شریک کیائیان بهدلیل دشواریهای اقتصادی کسبوکار کتابفروشی و حوزه نشر، از ادامه شراکت کنارهگیری کرد و کیائیان برای ادامه فعالیت، با فروش خانه و اتوموبیل شخصی و خرید سهم شریک خود، مالکیت کامل کتابفروشی و نشر را بر عهده گرفت.
در سالهای نخست، تقریباً همه امور نشر، از انتخاب و سفارش کتاب تا نمونهخوانی، پیگیری چاپخانه و دیگر مسائل فنی، توسط حسن کیائیان انجام میشد و کار ویراستاری بسیاری از متون بر عهده کاظم فرهادی بود. بعد از انتشار «سرفراز و آزاد»، نشر چشمه کتاب «روحالقدس؛ مجموعه روزنامه» به تصحیح و کوشش محمد گلبن ــ شامل روزنامهای با صاحبامتیازی و مدیرمسئولی سلطانالعلما خراسانی ــ و نیز فیلمنامه «نبرد الجزایر» نوشته فرانکو سولیناس با ترجمه کاظم فرهادی را منتشر کرد؛ آثاری که از نظر تجاری با استقبال چشمگیر مواجه نشدند و شکست نسبی در فروش، بخشی از تجربه آزمونوخطای مدیر نشر در سالهای اول بود. چشمه در همین دوره آزمونوخطا مجموعه شعرهایی از شمس لنگرودی و فرشته ساری را نیز منتشر کرد و در کتابفروشی خود بیشتر کوشید مطابق سلیقه شخصیاش کتاب عرضه کند. با این حال، مشاهده اقبال بالای مخاطبان به آثار ذبیحالله منصوری ــ که پیشتر نسبت به عرضه آنها مقاومت داشت ــ باعث شد در سیاست خرید و عرضه کتاب در فروشگاه بازنگری کند و ترجمههای منصوری را نیز در قفسهها قرار دهد. نقطه عطف مهم دیگر، انتشار آثار فریدون مشیری و تجدید چاپ کتابهای نایاب این شاعر پرطرفدار بود؛ امری که رونق اقتصادی قابل توجهی برای نشر و کتابفروشی چشمه به همراه آورد. فریدون مشیری واسطه آشنایی کیائیان با هوشنگ ابتهاج (سایه) شد و این آشنایی به انتشار کتاب «آینه در آینه» انجامید. در ادامه، نشر چشمه تدریجاً به انتشار آثار نویسندگان برجسته دیگری نیز روی آورد؛ از جمله «آهوی بخت من گزل» و «جای خالی سلوچ» از محمود دولتآبادی و «سالهای ابری» اثر علیاشرف درویشیان.
در دهه دوم فعالیت (دهه ۱۳۷۰)، دامنه کار نشر چشمه گستردهتر شد و آثار پر مخاطبی از جمله دوره دو جلدی «صد سال داستاننویسی ایران» اثر حسن میرعابدینی، مجموعه شعرهایی از ناظم حکمت و پابلو نرودا به ترجمه احمد پوری و نیز گزیدهای از شعر جهان با ترجمه مشترک احمد شاملو و عینپاشایی را منتشر کرد. در همین سالها آثاری از سعیده قدس، نجف دریابندری و حسین سناپور نیز توسط چشمه به چاپ رسید. در کنار کتابهای ادبیات و علوم انسانی، چشمه طی دهه ۱۳۷۰ سه اثر درسی نیز منتشر کرد که از نظر مالی برای ناشر سودآور و در افزایش سرمایه کاری او مؤثر بود: «تئوری موسیقی» تألیف مصطفیکمال پورتراب، «فارسی عمومی» نوشته حسن ذوالفقاری و دوره سهجلدی ریاضی پنجم ابتدایی با عنوان «آزمون هوشمند» نوشته اسکندر ظاهری.
زمستان سال ۱۳۷۷ با پیوستن روزبه کیانیان، دومین فرزند حسین کیانیان، به نشر چشمه، مسئولیت توزیع کتابهای این نشر به فروشگاههای کتاب برعهده وی قرار گرفت. در همین دوره، با افزایش عناوین، انبار کوچک اولیه نشر چشمه ــ که حدود ۱۷ متر مربع مساحت داشت ــ پاسخگوی حجم کتابها نبود و بهتدریج به انبارهای بزرگتر تبدیل شد. در اواخر دهه ۱۳۷۰، با دریافت وامی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چشمه دفتری سهطبقه در محدوده خیابان انقلاب خرید و دفتر نشر و انبار خود را به این مکان منتقل کرد.
در سال ۱۳۸۱ دفتر توزیع مستقل نشر چشمه تأسیس شد و تا اواسط دهه ۱۳۹۰ با بیش از ۲۵۰ کتابفروشی در سراسر کشور همکاری داشت. این دفتر بعدها با عنوان «مرکز پخش محصولات فرهنگی چشمه» فعالیت خود را ادامه داد و علاوه بر توزیع کتابهای چشمه، پخش آثار ناشران دیگر را نیز بر عهده گرفت و به یکی از حلقههای مهم شبکه توزیع کتاب در ایران تبدیل شد.
از نظر حجم تولید، بنا بر دادههای بانک اطلاعات خانه کتاب و ادبیات ایران، از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳ در مجموع ۸۳۰۱ عنوان کتاب شامل چاپ اول و تجدید چاپ با نام نشر چشمه منتشر شده است. برآوردها نشان میدهد که تعداد چاپهای نخست این نشر تا زمستان ۱۴۰۳ حدود ۲۵۰۰ عنوان بوده است؛ رقمی که در کنار توسعه زیرساختهای پخش، افزایش نیروی انسانی و شکلگیری بخشهای جدید، بیانگر روند تبدیل چشمه از یک کتابفروشی کوچک در دهه ۱۳۶۰ به یک بنگاه گسترده و چندشاخه فرهنگی در نشر معاصر ایران است.
در فاصله سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵، حسن میرعابدینی بهعنوان دبیر بخش داستان در نشر چشمه فعالیت داشت و مسئولیت بررسی آثار داستانی برای انتشار را بر عهده گرفت. در همین دوره، روزبه صدرآرا نیز دبیری تدوین و ترجمه آثار مرتبط با حوزه پستمدرنیسم را برعهده داشت. با شکلگیری ساختارهای جدید، بخشهای مختلف تحریریه چشمه بهتدریج مستقل شدند و هر بخش با دبیر ویژه خود فعالیت کرد. از نیمه دهه ۱۳۸۰، روند انتشار کتاب در این انتشارات سرعت بیشتری پیدا کرد.
در این دوران، بهرنگ کیائیان با نقش مدیریت تحریریه به مجموعه پیوست و دبیرانی همچون مهدی یزدانیخرم، محسن آزرم، سمیه نوروزی و امیر نصری به تیم تحریریه اضافه شدند. انتشار آثار داستاننویسان جوان در فاصله نیمه دهه ۱۳۸۰ تا اواخر دهه ۱۳۹۰ بخشی قابل توجه از کارنامه این نشر را تشکیل داد. از جمله نویسندگانی که آثار آنها در این دوره از سوی نشر چشمه منتشر شد میتوان به سینا دادخواه، نسیم مرعشی، مهدی یزدانیخرم، مصطفی مستور، امیرحسین یزدانبد، گروس عبدالملکیان، عطیه عطارزاده، سارا سالار، مهسا محبعلی، کاوه فولادینسب، مهدی افروزمنش و مرتضی برزگر اشاره کرد.
حوزه فعالیت نشر
نشر چشمه از زمان تأسیس، تمرکز اصلی خود را بر حوزههای مختلف هنر و ادبیات گذاشته است و مهمترین حوزههای فعالیت آن عبارتاند از:
- داستان (رمان و مجموعه داستان)
- شعر (کلاسیک، نو، مدرن و جریانهای معاصر)
- نمایشنامه و فیلمنامه
- مطالعات سینما، نقد فیلم و فیلمنامهنویسی
- تحقیقات ادبی و متون کهن
- فلسفه و علوم انسانی
- جامعهشناسی و علوم اجتماعی
- اسطورهشناسی و تاریخ
چشمه علاوه بر ادبیات ایرانی، سهم مهمی در انتشار ترجمه آثار ادبی و نظریِ نویسندگان و متفکران جهان (از رمان و داستان کوتاه تا فلسفه، نظریه فیلم، مطالعات جنسیت، تاریخ هنر و…) دارد؛ این جهتگیری در ویترین رسمی «کتابفروشی آنلاین چشمه» نیز مشهود است.
نویسندگان و آثار شاخص
نشر چشمه طی چهار دهه فعالیت، آثار بسیاری از نویسندگان شناختهشده ایرانی و مترجمان و پژوهشگران برجسته را منتشر کرده است. در میان نامهایی که در منابع معتبر بهعنوان نویسندگان شاخصِ منتشرشده توسط چشمه آمدهاند، میتوان به این افراد اشاره کرد:
ساختار و زیر مجموعهها
در دهه چهارم فعالیت، فاصله سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳، نشر چشمه فعالیت خود را در قالب «خانواده فرهنگی چشمه» گسترش داد و چند زیرمجموعه تخصصی در ذیل برند اصلی ایجاد کرد. بر اساس اطلاعات رسمی سایت مدرسه چشمه و وبسایت خانواده فرهنگی چشمه، این زیرشاخهها عبارتاند از:
- نشر چشمه (هسته اصلی، متمرکز بر ادبیات و علوم انسانی)
- نشر کتاب چ: بازوی تخصصی کتاب کودک و نوجوان؛ نخستین عنوان آن در سال ۱۳۹۷ منتشر شده و تا ۱۴۰۳ بیش از ۳۸۰ عنوان (چاپ اول و تجدید چاپ) عرضه کرده است.
- نشر گیلگمش: آغاز فعالیت رسمی از سال ۱۳۹۸، با تمرکز بر حوزههایی چون میراث فرهنگی، تاریخ و جغرافیای فرهنگی
- نشر چرخ: فعال از نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ با مأموریت انتشار کتابهای علوم انسانی، اندیشه سیاسی و جامعهشناسی.
- نشر دیوار: زیرمجموعهای که از سال ۱۴۰۲ فعالیت خود را آغاز کرده و تمرکز آن بر آثار حوزه سبک زندگی و کسبوکار است؛ کتابهای این بخش به دو دسته «از دریچه زندگی» و «از دریچه کسبوکار» تقسیم شدهاند.
- رادیو گوشه: واحد تولید نسخههای صوتی کتابهای نشر چشمه و دیگر ناشران؛ نسخههای صوتی آثار این مجموعه از طریق پلتفرمهای صوتی عرضه میشود.
- مدرسه چشمه: پلتفرم آموزشی وابسته به خانواده چشمه که دورههای کوتاهمدت و بلندمدت حضوری، آنلاین یا ترکیبی در حوزههایی مانند داستاننویسی، شعر، نقد ادبی، ترجمه و مطالعات هنر ارائه میکند.
کتابفروشیها و شبکه پخش
کتابفروشی چشمه از همان سالهای نخست فعالیت، به محلی برای رفتوآمد نویسندگان، شاعران و مترجمان بدل شد و نقش پاتوق فرهنگی در خیابان کریمخان زند را ایفا کرد. تا حدود دو دهه، این فروشگاه علاوه بر عرضه کتاب، بهعنوان دفتر اصلی نشر نیز عمل میکرد و بسیاری از فرآیندهای نشر، از جمله دیدار با نویسندگان و مترجمان، انتخاب و بررسی آثار و پیگیری مراحل تولید، در همین مکان انجام میشد.
در این دوره، چهرههایی چون شمس لنگرودی، کاظم فرهادی، فریدون مشیری، حسن میرعابدینی و احمد پوری از جمله اهل قلمی بودند که بهطور منظم به کتابفروشی چشمه رفتوآمد داشتند. این حلقه از ترکیب دوستان دانشگاهی حسن کیائیان و جمعی از نویسندگان و شاعران شکل میگرفت. جعفر فروزانی، از دوستان دانشگاهی کیائیان و اهل بوشهر، واسطه آشنایی او با عبدالحسین شریفیان شد؛ همکاری شریفیان با چشمه، از انتشار کتاب «سرفراز و آزاد» بهعنوان نخستین اثر نشر، تا واپسین سالهای زندگی این مترجم حدود ۲۵ سال ادامه داشت.
در واپسین سالهای دهه اول و آغاز دهه دوم فعالیت چشمه، فروشگاه کوچک اولیه به محل فعلی در تقاطع خیابان کریمخان زند و خیابان میرزای شیرازی منتقل شد و از بهار ۱۳۸۲ کار خود را در این مکان جدید ادامه داد. در این دوره، با تمرکز بیشتر حسن کیائیان بر فعالیت صنفی در اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، مدیریت کتابفروشی از زمستان ۱۳۷۹ به کاوه کیائیان سپرده شد. در این دوره ایجاد فضای کافه در نیم طبقه بالایی فروشگاه سبب استقبال نسل جوان، نویسندگان و روزنامهنگاران از این پاتوق فرهنگی شد. کافه کتابفروشی چشمه از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴ فعال بود.
کتابفروشی کریمخان، نخستین کتابفروشی چشمه، همچنان بهعنوان نماد اصلی این برند فرهنگی شناخته میشود. نشانی این فروشگاه (تهران، خیابان کریمخان زند، زیر پل کریمخان، نبش میرزای شیرازی، پلاک ۱۶۱) در فهرست کتابفروشیهای معتبر کودک و نوجوان نیز ثبت شده است. پس از نخستین فروشگاه چشمه در کریمخان، فروشگاه کتاب چشمه در مجتمع تجاری کوروش در سال ۱۳۹۳ به عنوان دومین مرکز این نشر افتتاح شد؛ از مراکز فعال نشر چشمه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- چشمه آنلاین (فروشگاه اینترنتی)
- چشمه کریمخان
- چشمه کورش
- چشمه دانشگاه
- چشمه کارگر
- چشمه جم
- چشمه بابل
- چشمه البرز
- چشمه دلشدگان آرمیتاژ
- چشمه رشت
- چشمه استانبول
- چشمه دانشگاه
- چشمه گیلگمش
- چشمه فلامک
حواشی و تعلیق نشر چشمه
- توقف فعالیت در جریان ساماندهی پروانههای نشر (۱۳۶۹–۱۳۷۰)
در اواخر دهه ۱۳۶۰ و همزمان با اجرای ضوابط جدید شورای عالی انقلاب فرهنگی دربارهٔ الزام دریافت پروانه نشر، وضعیت فعالیت تعدادی از ناشران قدیمی کشور مورد بازبینی قرار گرفت. در فاصله سالهای ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۰، پروانه نشر برخی ناشران از جمله نشر چشمه تمدید نشد و فعالیت انتشاراتی آنها تا تعیین تکلیف نهایی متوقف ماند.
- انتشار گزارش تحلیلی و طرح مفهوم براندازی نرم در خصوص برخی ناشر فعال در حوزه نشر ایران
در سالهای ۱۳۸۹–۱۳۹۰، در گزارشی تحلیلی که از سوی نهادی با عنوان «اندیشکده راهبردی امنیت نرم» منتشر شد، نام برخی ناشران خصوصی ایران، از جمله نشر چشمه، در چارچوب مفاهیمی چون «براندازی نرم» و «انقلاب مخملی» مورد اشاره قرار گرفت. این گزارش که ماهیتی امنیتی–تحلیلی داشت و واجد جایگاه حقوقی یا قضایی الزامآور نبود، بازتابهایی در رسانههای داخلی و فارسیزبان خارج از کشور یافت و با واکنش و انتقاد شماری از نویسندگان، مترجمان و روزنامهنگاران مواجه شد؛ منتقدان این رویکرد را نمونهای از امنیتیسازی حوزه نشر و فعالیت فرهنگی دانستند.
- توقف صدور مجوز کتابها و محدودیت عملی فعالیت (۱۳۹۰–۱۳۹۱) و رأی تعلیق ۲۴ ماهه پروانه نشر (بهمن ۱۳۹۲)
از حدود دی ماه سال ۱۳۹۰، گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه آثار ارسالی نشر چشمه برای دریافت مجوز چاپ، با عدم صدور مجوز مواجه شدهاند. در این مقطع، اگرچه حکم رسمی «تعلیق پروانه» اعلام نشده بود، اما توقف صدور مجوز برای کتابهای جدید باعث شد امکان انتشار آثار تازه از این ناشر عملاً از بین برود.
در همین دوره، نشر چشمه امکان حضور فعال در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را نیز از دست داد و فعالیت آن در سطح توزیع و عرضه رسمی کتاب با محدودیت مواجه شد.
در بهمنماه ۱۳۹۲، هیئت تجدیدنظر رسیدگی به تخلفات ناشران، رأی نهایی خود را صادر و بر اساس آن، پروانه نشر چشمه به مدت ۲۴ ماه بهصورت موقت تعلیق شد. در توضیحات منتشرشده دربارهٔ این رأی، مواردی از جمله عدم انطباق برخی آثار منتشرشده با ضوابط نشر، مسئولیت مدیر نشر در نظارت بر محتوای کتابها، و تکرار تخلف از منظر هیئت رسیدگی بهعنوان مبنای صدور حکم ذکر شد. در متن رأی همچنین تصریح شده بود که صرف ارائه اثر برای بررسی، مصداق تخلف محسوب نمیشود، اما مراقبت و نظارت محتوایی بر عهده مدیر انتشارات است.
پس از پایان دوره تعلیق و طی مراحل اداری لازم، حکم تعلیق در ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ پایان یافت و نشر چشمه از اواسط دهه ۱۳۹۰به چرخه رسمی نشر بازگشت و امکان انتشار کتابهای جدید و حضور در نمایشگاه کتاب تهران برای این ناشر فراهم شد. از این مقطع به بعد، فعالیت انتشاراتی چشمه در چارچوب ضوابط رسمی ادامه یافت، هرچند همچنان تحت نظارت محتوایی نهادهای مسئول قرار داشت.
بر اساس اظهارات حسن کیائیان، مدیر نشر چشمه، فعالیت این ناشر از دیماه ۱۳۹۰ بدون ابلاغ کتبی رسمی به حالت تعلیق درآمد و از آن زمان، اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از پذیرش عناوین جدید این ناشر برای بررسی و صدور مجوز خودداری کرد. در نتیجه، اگرچه حکم مکتوبی در ابتدا اعلام نشده بود، اما نشر چشمه عملاً امکان انتشار آثار تازه را از دست داد و فعالیت آن به فروش کتابهای منتشرشده پیشین محدود شد.
در بهمنماه ۱۳۹۰، بهمن دری، معاون وقت فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در حاشیه برگزاری همایش داستان کوتاه، در گفتوگو با خبرنگاران اعلام کرد که در میان صدها ناشر فعال، یک ناشر به دلیل ارتکاب تخلف، مشمول رسیدگی در کمیته تخلفات ناشران شده و حکم تعلیق فعالیت برای آن صادر شده است. وی تصریح کرد که بر اساس این حکم، نشر چشمه تا اطلاع ثانوی حق ارائه کتاب برای اخذ مجوز را ندارد و این ناشر میتواند ظرف ۲۰ روز درخواست تجدیدنظر کتبی خود را به هیئت رسیدگی به تخلفات ارائه کند.
دری در همان گفتوگو، با اشاره به وجود پرونده تخلف برای چند ناشر دیگر، اعلام کرد که تعلیق پروانه نشر زمانی صادر میشود که یا مرجع قضایی تخلف را اعلام کند یا ناشر با تکرار تخلف، ضوابط نشر را رعایت نکند. وی بدون ورود به جزئیات مصادیق، تخلفات منتسب به نشر چشمه را «ساختاری و محتوایی» توصیف کرد و افزود که بخش عمده این موارد در حوزه محتوا بوده است. مدتی بعد، بهمن دری یکی از دلایل لغو پروانه را «توهین به ارزشهای دینی و اسلامی»، «نفی قیام کربلا» و «توهین به ساحت امام حسین (ع)» عنوان کرد و در توضیح بیشتر دربارهٔ یکی از آثار مورد مناقشه، به نمایشنامه «روز حسین» نوشته محمد رحمانیان اشاره کرد که قرار بود توسط نشر چشمه منتشر شود. او در این زمینه اظهار داشت که وقتی آثار غیرقابل انتشار بهصورت مکرر ارائه میشوند و حجم اصلی فعالیت ناشر را دربرمیگیرند، این وضعیت از منظر وزارت ارشاد نشاندهنده تخطی از ضوابط تلقی میشود. دری همچنین مدعی شد که مدیر نشر در جلسهای اعلام کرده کتاب مذکور را نخوانده است؛ ادعایی که بعداً با واکنش مدیر نشر چشمه مواجه شد.
در پی این اظهارات، حسن کیائیان در نامهای سرگشاده خطاب به معاون فرهنگی وقت وزیر ارشاد، ضمن رد این ادعا، تأکید کرد که کتاب «روز حسین» را خوانده و حتی بخشهایی از آن را در همان جلسه مورد اشاره، برای دری بازگو کرده است. کیائیان همچنین اعلام کرد که به دلیل گذشت زمان، ممکن است جزئیات آن گفتوگو بهدرستی به یاد نمانده باشد. همزمان، وی روند حقوقی اعتراض به تعلیق فعالیت نشر را از طریق مراجع قانونی پیگیری کرد.
در بهمنماه ۱۳۹۱، دبیر اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران اعلام کرد که نشر چشمه، با مشورت اتحادیه، درخواست تجدیدنظر خود را به هیئت رسیدگی به تخلفات ناشران ارائه داده و از مراجعه مستقیم به دستگاه قضایی خودداری کرده است. به گفته اتحادیه، پرونده این ناشر در نوبت رسیدگی هیئت تجدیدنظر قرار داشت.
با وجود این پیگیریها، از شهریور ۱۳۹۱ تا پایان دولت دهم، جلسهای برای بررسی نهایی پرونده نشر چشمه در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکیل نشد. در این مدت، فعالیت انتشاراتی چشمه همچنان متوقف ماند و این مجموعه صرفاً به فروش آثار پیشین در کتابفروشی خود ادامه داد.
در ادامه، موضوع تعلیق نشر چشمه به مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی نیز کشیده شد و این مرکز در گزارشی، مخالفت خود را با نحوه برخورد صورتگرفته اعلام کرد. همزمان، با آغاز به کار دولت یازدهم، بررسی دوباره پرونده نشر چشمه در دستور کار قرار گرفت. در همین دوره، سید محمد حسینی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد که در روزهای پایانی مسئولیتش حتی بحث لغو کامل پروانه نشر چشمه نیز مطرح بوده، اما این موضوع به دلیل همزمانی با تغییر دولت، منتفی شده است.
با ادامه بررسیها، هیئت تجدیدنظر رسیدگی به تخلفات ناشران در بهمنماه ۱۳۹۲ رأی نهایی خود را صادر کرد. بر اساس این رأی، ضمن نقض بخشی از آرای پیشین، نشر چشمه به دلیل اهمال در نظارت کافی بر محتوای آثار و انتشار برخی کتابهای غیرمنطبق با ضوابط نشر، به تعلیق موقت پروانه نشر به مدت ۲۴ ماه محکوم شد. در متن رأی تأکید شده بود که صرف ارائه آثار برای بررسی، مصداق تخلف نیست، اما مسئولیت نظارت محتوایی بر عهده مدیر نشر قرار دارد. رأی صادره قطعی اعلام شد، هرچند امکان اعتراض به آن در دیوان عدالت اداری پیشبینی شده بود.
با احتساب مدت سپریشده، دوره تعلیق نشر چشمه در ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ پایان یافت و این ناشر توانست فعالیت خود را در حوزه نشر از سر بگیرد. پس از اعلام رأی، حسن کیائیان در یادداشتی رسمی از اعضای هیئت تجدیدنظر قدردانی کرد و نسبت به رویکرد جدید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تسهیل فعالیتهای فرهنگی ابراز امیدواری نمود.
- پلمپ موقت کتابفروشی چشمه کریمخان در آذر ۱۴۰۱
در آذر ۱۴۰۱، یکی از کتابفروشیهای وابسته به نشر چشمه در خیابان کریمخان تهران پلمپ شد. بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی منابع رسمی، این اقدام در پی برداشت نادرست یا سوءتفاهم دربارهٔ وضعیت فعالیت کتابفروشی در روزهای خاص (از جمله اعلام تعطیلی یا همراهی با فراخوانهای عمومی در جریان بلوای سال ۱۴۰۱) صورت گرفت. پس از پیگیری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و روشن شدن موضوع، دستور فک پلمپ در همان روز از سوی نیروی انتظامی صادر شد و فعالیت کتابفروشی از سر گرفته شد.
در نیمه آذرماه ۱۴۰۱ و همزمان با انتشار فراخوانهایی در فضای مجازی برای تعطیلی یا اعتصاب سراسری برخی اصناف در روزهای ۱۴، ۱۵ و ۱۶ آذر، نشر چشمه در صفحه رسمی خود در شبکه اجتماعی اینستاگرام اعلام کرد که شعبه کریمخان این مجموعه در این سه روز به دلیل «انبارگردانی» تعطیل خواهد بود. این اطلاعرسانی در تاریخ ۱۳ آذر ۱۴۰۱، یک روز پیش از آغاز بازه زمانی فراخوانهای مذکور منتشر شد.
انتشار این اطلاعیه با واکنشهایی در فضای مجازی همراه شد و برخی کاربران و رسانهها، همزمانی اعلام انبارگردانی با فراخوانهای عمومی را مصداق همراهی با آن تلقی کردند. ساعاتی پس از بالا گرفتن واکنشها، نشر چشمه اعلام کرد که انبارگردانی به زمان دیگری موکول شده و کتابفروشی باز است و اطلاعیه پیشین از صفحه رسمی این مجموعه حذف شد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در همان روز از طریق تعامل با اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران موضوع را پیگیری کرد و با گفتوگو میان اتحادیه و مدیریت نشر چشمه، مسئله در سطح صنفی مدیریت شد. همزمان، معاونت فرهنگی وزارت ارشاد با رصد وضعیت کتابفروشیها در محدودههای انقلاب و کریمخان، تلاش کرد تذکرات احتمالی از مسیر صنفی و بدون ورود به فرآیندهای قضایی یا انتظامی منتقل شود.
با وجود این، در ادامه و در پی بازتاب گسترده خبر در شبکههای اجتماعی و برخی رسانههای خارج از کشور، یکی از کتابفروشیهای نشر چشمه در خیابان کریمخان تهران در تاریخ ۲۶ آذر ۱۴۰۱ پلمپ شد. طبق اظهارات مقامهای دولتی، این اقدام بدون هماهنگی قبلی با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و از سوی فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا) انجام شده بود و وزارت ارشاد پس از وقوع پلمپ از موضوع مطلع شد.
پس از این رویداد، پیگیریهای معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آغاز شد و با روشن شدن ابعاد ماجرا، دستور فک پلمپ در همان روز صادر شد. در نتیجه، کتابفروشی نشر چشمه در عصر همان روز فعالیت خود را از سر گرفت.
