حسن حسنزاده آملی
| فقیه، عارف و فیلسوف | |
 | |
| نام کامل | حسن حسنزاده آملی |
|---|---|
| لقب | علامه حسنزاده |
| تاریخ تولد | ۲۱ بهمن ۱۳۰۷ |
| زادگاه | روستای ایرا |
| تاریخ وفات | ۳ مهر ۱۴۰۰ |
| شهر وفات | آمل |
| محل دفن | منزل شخصی در روستای ایران (از توابع آمل) |
| محل سکونت | قم، تهران |
| استادان | علامه شعرانی • مهدی الهی قمشهای • علامه طباطبایی • سیدابوالحسن رفیعی قزوینی |
| محل تحصیل | آمل تهران قم |
| اجازه اجتهاد از | علامه شعرانی |
| تالیفات | دروس معرفت نفس، رساله لقاءالله، تصحیح و تعلیق تمهیدالقواعد، تصحیح نهجالبلاغه، تصحیح و تعلیق اشارات، الهینامه |
حسن حسنزاده آملی (زادهٔ ۲۱ بهمن ۱۳۰۷- درگذشت: ۳ مهر ۱۴۰۰) مشهور به علامه حسنزاده آملی، فیلسوف، عارف، نویسنده و شاعر، طبیب، ریاضیدان، زبانشناس، ریاضیدان و از نامدارترین چهرههای عرفان و حکمت تاریخ معاصر ایران و تشیع بود.
او از جمله نامدارترین عالمان و عرفای تاریخ معاصر بوده است که بسیاری از چهرههای برجسته فقه و عرفان از شاگردان او بودهاند. حسنزاده آملی از برجستهترین چهرهها در فلسفه و عرفان و حکمت، هیئت و طب اسلامی، ادبیات و علوم غریبه بود. او در سومین همایش چهرههای ماندگار در سال ۱۳۸۲، بهعنوان چهره ماندگار الهیات مورد تجلیل قرار گرفت.
علامه حسنزاده آملی تحصیلات حوزوی خود را در آمل آغاز کرد و در ادامه تحصیل خود را در مدرسه علمیه مروی تهران و حوزه علمیه قم ادامه داد. او نزد افرادی چون مهدی الهی قمشهای، علامه شعرانی، علامه طباطبایی و سید محمدحسن الهی شاگردی کرد.
او از جمله نزدیک ترین شاگردان و یاران علامه طباطبایی بود و از علامه شعرانی، اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. حسنزاده آملی آثاری در فلسفه، عرفان، ریاضی، نجوم، ادبیات فارسی و ادبیات عربی دارد و برخی از آثار فلسفی و عرفانی همچون اسفار اربعه، اشارات، شفا و شرح فصوص الحکم را تصحیح کرده و بر آنها شرح و حاشیه نگاشته است. دیوان اشعاری نیز از او بهجای مانده و مناجات نامه های او مورد توجه عارفان و اهالی فرهنگ و ادبیات قرار گرفته است.
آثار متعددی در زمینههای عرفان، کلام اسلامی، فلسفه، تفسیر قرآن کریم، روایت و شرح نهجالبلاغه، علم رجال، فقه، ریاضی و هیئت، ادبیات فارسی و معرفت النفس باقی مانده که مرجع معتبر مطالعه و پژوهش اهل علم است. غزلهای دیوان اشعار علامه حسنزاده آملی یکی از نمونههای مورد توجه شعر در سیر و سلوک عرفانی است.
علامه حسنزاده آملی همچنین از چهرههای مسلط بر علوم غریبه بود و از برحستهترین اساتید علوم رمل و حروف و کله سر و... بوده که در آثار خود اشاراتی به این علوم کرده است.
چهرههایی چون حضرات آیات شبزندهدار، مدرسی یزدی، صمدی آملی، یزدانپناه، عابدی، مهندسی و... از جمله شاگردان حسنزاده آملی بودهاند.
علامه حسنزاده آملی در کنار فعالیتهای علمی، جزو چهرههای فعال سیاسی نهضت انقلاب اسلامی نیز بهشمار میرود و ازجمله کسانی است که در سال ۱۳۴۲ به حمایت از آیتالله خمینی بهطور رسمی به نهضت انقلاب اسلامی پیوست. پس از آن نیز در نامههایی به امیرعباس هویدا نخستوزیر وقت به قوانین غیرشرعی مصوب حکومت پهلوی اعتراض کرد و به تبعید آیتالله خمینی نیز به تندی اعتراض کرده بود.
در آذر ماه ۱۳۵۷ نیز از جمله چهره هایی بود که جزو حامیان اعلامیه خلع شاه از سلطنت بود. و در جریان مبارزات در مسجد اعظم قم نیز مورد هجوم نیروهای نظامی حکومت پهلوی قرار گرفته و از ناحیه قسه سینه به شدت آسیب دیده است.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و در جریان غائله آمل در سال ۱۳۶۰ نیز علامه حسنزاده آملی بهعنوان امام جمعه این شهر در برابر نیروهای ضدانقلاب ایستاده و از جمله جریاناتی بودند که به شکست غائله آمل در ۱۳۶۰ کمک کردند؛ همچنین با حضور در جبهههای جنگ تحمیلی، حمایت خود را از رزمندگان در برابر دشمن بعثی اعلان کرد.
علامه حسنزاده آملی انقلاب اسلامی ایران را «طلیعهای از ظهور حضرت ولیعصر و نعمت عظیمی» توصیف کردهاند که «به ما روی آورده است و باید قدرش را بدانیم.»
علامه از جمله چهرههایی بود که در مواضع مختلف، حمایت صریح خود را از آیتالله سید علی خامنهای اعلام کرده است؛ ازجمله این موضعگیریها این جمله نقلشده از علامه حسنزاده آملی است: «گوش شما باید به فرمان رهبر باشد. چون ایشان گوش ایشان به فرمان حضرت خاتم انبیاست.»
حسنزاده آملی دو کتاب «انسان در عرف عرفان» و «فص حکمه عصمتیه فی کلمة فاطمیة» را به رهبر جمهوری اسلامی ایران تقدیم کرده است.
حسن حسن زاده آملی سرانجام در روز ۳ مهر ماه ۱۴۰۰ در بیمارستان امام رضا شهر آمل درگذشت. آیتالله سید علی خامنهای نیز ضمن حضور در کنار پیکر او در روستای ایرا و اقامه نماز بر پیکرش، در پیامی به مناسبت درگذشت حسنزاده آملیی، او را « روحانی دانشمند و ذوفنون و از جمله چهرههای نادر و فاخری» توصیف کرد «که نمونههای معدودی از آنان در هر دوره، چشم و دل آشنایان را مینوازد و توأماً دانش و معرفت و عقل و دل آنان را بهرهمند میسازد.»
زندگی و زیست علمی
حسن حسنزاده آملی
دیدار رهبر انقلاب با علامه حسن زاده آملی
حسن حسنزاده آملی
عیادت آیتالله خامنهای از علامه حسنزاده
حسن حسنزاده آملی
علامه حسن زاده آملی در منطقه شلمچه، سال ۱۳۶۵
حسن حسنزاده آملی اواخر سال ۱۳۰۷، در روستای ایرا، از توابع آمل، متولد شد.[۱] علامه حسنزاده در شش سالگی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه آموخت و در سال ۱۳۲۳ دروس حوزوی را آغاز کرد.[۲] وی ادبیات عربی و درسهای مقدماتی را در آمل از محمد غروی، میرزا ابوالقاسم فَرْسیو و دیگران آموخت.[۳]
حسنزاده آملی با اتمام دروس مقدماتی حوزه، لباس روحانیت پوشید[۴] و در ۲۲ سالگی برای ادامه تحصیل، وارد تهران شد.[۵] او در تهران، فقه و اصول را از افرادی چون سید احمد لواسانی، ابوالحسن شعرانی، سیدابوالحسن رفیعی قزوینی و محمدتقی آملی آموخت و فلسفه و عرفان را نیز از مهدی الهی قمشهای، علامه شعرانی، فاضل تونی، میرزا احمد آشتیانی[۶] و علیمحمد جولستانی[۷] فراگرفت. حسنزاده تفسیر، رجال، درایه، ریاضی، هیئت، نجوم و طب را نیز از علامه شعرانی آموخت[۸] و در سال ۱۳۹۳ق از او اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرد. وی، یازده سال نزد مهدی الهی قمشهای، «منظومه» سبزواری، بخشهایی از اسفار و شرح محقق طوسی بر اشارات را فرا گرفت و در جلسات تفسیر قرآن او نیز حاضر میشد.[۹]
حسنزاده آملی، پس از چهارده سال تحصیل در تهران،[۱۰] در مهر سال ۱۳۴۲ به قم رفت[۱۱] و به مدت ۱۷ سال در دروس علامه طباطبایی حاضر شد. در این مدت، بخشهایی از کتاب بحارالانوار و تمهید القواعد را نزد وی خواند.[۱۲] همچنین در دروس فلسفی و عرفانی سید محمدحسن الهی، برادر علامه طباطبایی، شرکت کرد.[۱۳] سید مهدی قاضی طباطبایی، فرزند سید علی قاضی بهمدت چهار سال استاد او در علوم اَرِثْماطیقی بود.[۱۴] بر اساس خاطرات حسنزاده در کتاب انسان در عرف عرفان، استاد او در عرفان عملی علامه طباطبایی بوده است.[۱۵]
تدریس
حسنزاده آملی پس از سکونت در قم، به تدریس دروس فلسفه و عرفان مشغول شد و شرح منظومه، اشارات، اسفار اربعه، شرح فصوص قیصری، شرح تمهید و مصباح الانس را تدریس کرد. او همچنین حدود هفده سال دروس ریاضیات، هیئت، وقت و قبله را درس داده که کتاب دروس «معرفة الوقت و القبلة» محصول آن درسهاست.[۱۶]
شاگردان
برخی از شاگردان حسنزاده آملی عبارتند از:
- مهدی شبزندهدار
- سید محمدرضا مدرسی یزدی،
- اسماعیل منصوری لاریجانی،
- داوود صمدی آملی،
- حسن رمضانی،
- مهدی احدی،
- سید یدالله یزدانپناه،
- غیاثالدین طهمحمدی
- نورالله طبرسی،
- سید حسن شجاعی کیاسری،
- سید علی حسینی آملی.
آثار
حسنزاده چنانچه خودش گفته، تا سال ۱۳۸۰ش، ۱۷۸ اثر چاپ شده و چاپ نشده داشته است.[۱۷] آثار او در موضوعات فلسفه، عرفان، کلام، اخلاق، فقه، ریاضیات، نجوم، ادبیات عرب، ادبیات فارسی، علوم طبیعی، طب قدیم، علوم غریبه و رجال نوشته شده است. او خود یکی از آثار مهمش را سَرْحُ الْعُیون فی شَرْحِ الْعُیون دانسته، که از دید فلسفی و عرفانی به معرفت نفس پرداخته است.[۱۸]
وی کتاب فَصُّ حِکْمَةٍ عِصْمَتِیَّةٍ فی کلمةٍ فاطمیَّة را به عنوان تکملهای بر کتاب فُصوص الْحِکَم نوشته ابن عربی نگاشته است. او در این کتاب به ویژگیهای حضرت فاطمه (س) با نگاه به روایات و با رویکرد فلسفی و عرفانی پرداخته است.[۱۹]
تصحیح کلیله و دمنه، تصحیح گلستان سعدی، دیوان اشعار و مصادر اشعار منسوب به امیرالمؤمنین (ع)، از جمله آثار ادبی او است.[۲۰] حسنزاده همچنین به تصحیح آثاری مانند نهج البلاغه، تفسیر خلاصة منهج الصادقین و شفایِ ابن سینا، و شرح و حاشیه بر آثاری مانند تمهید القواعدِ ابن ترکه و فصوصِ قیصری پرداخته است.[۲۱]
آثار برگزیده
کتاب «سرح العیون فی شرح العیون» نوشته حسنزاده آملی که دربارهٔ معرفت نفس است در سومین دوره همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۳۸۰ در شهر قم برگزار شد از جمله آثار برگزیده این دوره از همایش توسط داوران شناخته شد.[۲۲]
کتاب «الحجج البالغة علی تجرُّد النفس الناطقة» در پنجمین دوره همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۳۸۲ در شهر قم برگزار گردید به عنوان کتاب برگزیده این دوره از همایش شناخته شده و مورد تقدیر قرار گرفت.[۲۳]
آثار درباره حسن حسنزاده آملی
- روایت صنوبر" مستندی است که برای نمایش گوشهای از زندگانی علامه ذوالفنون حضرت آیت الله حسن حسن زاده آملی است که در شبکه قم ساخته شده است.[۲۴]
- مستند «منظومه حسن» به کارگردانی مسعود امینی تیرانی و اجرای محمدرضا شهیدی فرد، فیلم مستند از زندگینامه علامه حسن زاده آملی است كه شامل گفتوگو با شاگردان او و تصاویر و بخش هائی از فیلم ها و آثار ایشان است. این مستند در سال ۱۳۹۷ از شبکه چهار سیما پخش شد[۲۵]
رحلت
علامه حسنزاده در ۳ مهر سال ۱۴۰۰ بر اثر بیماری قلبی در بیمارستان شهر آمل درگذشت. جنازه او برای اقامه نماز به تهران منتقل شد و آیتالله خامنهای رهبر ایران بر پیکرش نماز خواند. مراسم تشییع حسنزاده روز ۵ مهر در آمل برگزار شد و ۶ مهر در منزل شخصی خود در روستای ایرا دفن گردید.[۲۶]
فعالیت سیاسی
حسنزاده آملی چنانکه خودش گفته، پیش از تبعید امام خمینی به ترکیه در سال ۱۳۴۲، به قم رفته و با وی بیعت کرده است.[۲۷] به گفته علی معلمی شاگرد او، حسنزاده آملی در شکست اتحادیه کمونیستهای ایران که در سال ۱۳۶۰ در آمل علیه جمهوری اسلامی ایران اقدام مسلحانه کردند (غائله آمل)، مؤثر بود.
همچنین او از رهبری آیتالله خامنهای حمایت میکرد و به گفته شاگردش حسن رمضانی در امور جزئی سیاسی دخالت نمیکرد.[۲۸] آیتالله خامنهای در پیام تسلیتی، از او با عنوان عالم ربانی، سالک توحیدی و دانشمند ذوفنون یاد کرده است.
نکوداشت
حسن حسنزاده آملی
نکوداشت علامه حسن زاده آملی در قم
آیین نکوداشت علامه آیتالله حسن حسنزاده آملی روز پنجشنبه ۲۱ مهرماه ۱۴۰۱ با پیام آیتالله عبدالله جوادی آملی از مراجع تقلید و با حضور جمعی از علما و فضلای حوزههای علمیه در سالن اجتماعات مدرسه علمیه دارالشفاء قم برگزار شد.[۲۹]
آیتالله حسینی بوشهری، رئیس شورای عالی جامعه مدرسین و شورای عالی حوزههای علمیه و دکتر محمدجواد لاریجانی در این مراسم حضور داشتند.
پانویس
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۴.
- ↑ «آیتالله حسنزاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۴.
- ↑ «مصاحبه با آیتالله حسنزاده آملی»، قسمت اول، ص۱۹–۲۰.
- ↑ «مصاحبه با آیتالله حسنزاده آملی»، قسمت اول، ص۲۱.
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۴.
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۴–۳۳۶؛ «مصاحبه با آیتالله حسنزاده آملی»، قسمت اول، ص۲۱–۲۵.
- ↑ حسنزاده آملی، در آسمان معرفت، ۱۳۸۱ش، ص۴۲۵.
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۴و۳۳۵.
- ↑ «آیتالله حسنزاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۵.
- ↑ «مصاحبه با آیتالله حسنزاده آملی»، قسمت اول، ص۲۵.
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۶.
- ↑ «آیتالله حسنزاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۷.
- ↑ حسنزاده آملی، هزار و یک کلمه، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۳۶.
- ↑ حسنزاده آملی، در آسمان معرفت، ۱۳۸۱ش، ص۴۳۸.
- ↑ حسنزاده آملی، انسان در عرف عرفان، ۱۳۸۳ش، ص۱۹.
- ↑ «مصاحبه با استاد حسنزاده آملی»، ص۲۶.
- ↑ بدیعی، گفتوگو با علامه حسن حسنزاده آملی، ۱۳۸۲ش، ص۵۶–۶۰.
- ↑ مفاتیح الاسرار لسلاک الاسفار، ج۲، ص۶، به نقل از حسنزاده، مآثر آثار، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ رودگر، «مروری بر کتاب فص حکمة عصمتیة فی کلمة فاطمة»، ص۲۵۳.
- ↑ «آیتالله حسنزاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
- ↑ «آیتالله حسنزاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
- ↑ دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه، ویژهنامه سومین همایش کتاب سال حوزه، ۱۳۸۰ش، ص۱۲–۱۶
- ↑ دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه، ویژهنامه پنجمین همایش کتاب سال حوزه، ۱۳۸۲ش، ص۱۹
- ↑ «روایت صنوبر». دریافتشده در ۴ مرداد ۱۴۰۴.
- ↑ «شبکه چهار/مستند «منظومه حسن»». دریافتشده در ۴ مرداد ۱۴۰۴.
- ↑ «علامه حسن زاده آملی که بود؟ + بیوگرافی و علت فوت». دریافتشده در ۳۱ مرداد ۱۴۰۳.
- ↑ «گفتگو با حسن رمضانی»، ۱۳۸۹ش، ص۴۱.
- ↑ «گفتگو با حسن رمضانی»، ۱۳۸۹ش، ص۴۱.
- ↑ «گزارشی از آیین نکوداشت آیت الله حسن زاده آملی (ره) در قم». دریافتشده در ۲ آذر ۱۴۰۳.
