داریوش مهرجویی
| فیلمساز، نویسنده و مترجم | |
 | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| تاریخ تولد | ۱۷ آذر ۱۳۱۸ |
| ملیت | ایرانی |
| زبان مادری | فارسی |
| محل تولد | تهران |
| محل اقامت | تهران |
| محل درگذشت | مشکین دشت، کرج، ایران |
| تاریخ درگذشت | ۲۲ مهر ۱۴۰۲ |
| علت درگذشت | قتل |
| محل شهادت | منزل شخصی |
| تحصیلات | فلسفه، سینما |
| دانشگاه | دانشگاه یو سی ال ای، آمریکا |
| همسر | وحیده محمدیفر |
| اطلاعات هنری | |
| عنوان هنری | کارگردان سینما |
| زمینه فعالیت | سینما، نویسندگی، ترجمه |
| پیشه | کارگردان، نویسنده، مترجم |
| حوزه فعالیت | فیلم و سینما |
| علت شهرت | از کارگردانان تاثیرگذار سینمای ایران، جریان موج نو |
| شناختهشده برای | فیلمهایی مانند گاو، هامون، سارا، پری، لیلا |
| فعالیت از سن | ۱۷ سالگی |
| شروع فعالیت هنری | حدود سال ۱۳۴۶ |
| سالهای هنری | ۱۳۴۶–۱۴۰۲ |
| آثار برجسته | گاو، هامون، سارا، پری، لیلا، اجارهنشینها |
| کتابها | آثار ترجمه و نوشتههای سینمایی |
| زبان آثار | فارسی |
| تأثیرپذیرفته از | سینمای موج نو جهان، فلسفه غرب |
| تأثیرگذاشته بر | سینمای ایران و فیلمسازان بعد از انقلاب |
| سابقه منصب | عضو فرهنگستان هنر ایران |
| جوایز | جوایز متعدد ملی و بینالمللی، سیمرغ بلورین جشنواره فجر |
داریوش مهرجویی (۱۷ آذر ۱۳۱۸ – ۲۲ مهر ۱۴۰۲)، فیلمساز، نویسنده و مترجم بود. او یکی از تاثیرگذارترین کارگردانان سینمای ایران است که پیش از انقلاب اسلامی از چهرههای اصلی موج نو محسوب میشد و پس از انقلاب با ساخت چندین فیلم مهم، سهم عمدهای در پیشرفت سینمای نوین ایران داشت.
او ابتدا به موسیقی علاقمند شد و برای همین نزد پدر نواختن سنتور آموخت و سپس با موسیقی کلاسیک غربی آشنا شد و به پیانو روی آورد؛ تاجایی که قطعاتی هم برای پیانو نوشت. با این حال در ۱۷ سالگی شیفته سینما شد و برای درک بهتر فیلمهای خارجی، به آموختن زبان انگلیسی پرداخت.
تحصیلات مقدّماتی را در تهران به پایان برد و یک سال در هتل آتلانتیک مدیر شد و سپس ۲۰ ساله بود که برای ادامهٔ تحصیل به آمریکا رفت. نخست به خواندن سینما روی آورد اما خیلی زود آن را رها کرد و به فلسفه پرداخت و در سال ۱۳۴۴ از دانشگاه یو سی ال ای لیسانس فلسفه گرفت. در همین سال سردبیری نشریهٔ پارس ریویو در لس آنجلس را بهعهده گرفت و سال بعد به تهران رفت و در سال ۱۳۴۶ نخستین فیلم خود به نام «آماس ۳۳» را که فیلمی بسیار پرهزینه بود ساخت. این فیلم جنایی-اکشن در بهمن ۱۳۴۶ در تهران روی پرده رفت و فروش متوسطی داشت که با توجه به هزینهٔ بالای ساخت، شکستی تجاری محسوب شد و توجه منتقدان را هم چندان به خود جلب نکرد.
مهرجویی سال ۱۳۴۸ با همکاری غلامحسین ساعدی فیلمنامهٔ «گاو» را از روی یکی از داستانهای کوتاه مجموعهٔ «عزاداران بیل» ساعدی نوشت و فیلم کرد. این فیلم جوایز متعددی را در جشنوارههای بینالمللی به ارمغان آورد. گاو هم از نظر تجاری هم از نظر هنری فیلم موفقی از کار درآمد و فصل جدیدی در سینمای ایران گشود؛ این فیلم افزون بر این که جریان موج نو را سرعت بخشید، توانست سینمای ایران را که تا پیش از آن حضور کمرنگی در جشنوارههای جهانی داشت به عنوان سینمایی متفکر و قابل اعتنا به منتقدان جهانی معرفی کند.
«آقای هالو» و «پستچی» فیلمهای بعدی او بودند که مانند اغلب ساختههای او اقتباس محسوب میشدند. این دو فیلم هم درزمره آثار جدی موج نوی سینمای ایران قرار میگیرند.
فیلم بعدی او «دایره مینا» (۱۳۵۲) کاری جسورانه دربارهٔ فروش خونهای آلوده بود که موجب شد این فیلم برای چند سال توقیف شود اما زمینهای شد تا سازمان انتقال خون ایران در سال ۱۳۵۳ تأسیس شود.
پس از انقلاب، مدتی به فرانسه رفت اما دوباره به ایران بازگشت و فیلم «مدرسهای که میرفتیم» را در سال ۱۳۵۹ ساخت. این فیلم نیز به محاق توقیف رفت و ۱۰ سال بعد، نسخه کوتاه شدهای از آن در سینماها اکران شد.
مهرجویی در سال ۱۳۶۵ فیلم کمدی «اجارهنشینها» را ساخت که مورد توجه زیادی قرار گرفت. علیرغم فروش بالای فیلم، گروههای انقلابی این فیلم را توهینی به انقلاب میدانستند و محسن مخملباف، کارگردان «توبه نصوح» که آن زمان یک انقلابی دوآتیشه بود با نامهای به سیدمحمد بهشتی، معاون سینمایی وزارت ارشاد، ضمن انتقاد تند از این فیلم و مدیران سینمایی برای اعطای مجوز به اجارهنشینها، اعلام کرده بود که حاضر است به خود نارنجک ببندد و مهرجویی را بغل کند تا با هم به آن دنیا بروند.
مهرجویی مهمترین فیلم خود، «هامون» را در سال ۱۳۶۸ ساخت. این فیلم در هشتمین جشنواره فیلم فجر با کسب ۶ سیمرغ بلورین و یک دیپلم افتخار، فاتح اصلی جشنواره بود و به غیر از جایزه بهترین فیلم که به «مهاجر» ابراهیم حاتمیکیا رسید تقریباً همه جوایز اصلی را برد. این فیلم با آن که مورد توجه گسترده عموم مردم نیز واقع شد، مخالفانی جدی داشت؛ ازجمله سیدمرتضی آوینی نقدی تند علیه این فیلم نوشت، با عنوان «چرا جهان سومیها هامون میسازند؟».
فیلم بعدی او «بانو» در سال ۱۳۶۹ ساخته شد اما پروانه نمایش نگرفت و با تغییر دولت، در سال ۱۳۷۷ بدون کم و کاست اکران شد.
در نیمه نخست دهه ۷۰ شمسی، مهرجویی سهگانه زنانه خود را ساخت؛ «سارا» (۱۳۷۱)، «پری» (۱۳۷۳) و «لیلا» (۱۳۷۵) که باز هم آثاری اقتباسی بودند و تأثیری جدی بر سینما و جامعه ایرانی گذاشتند. مهرجویی تصویرهایی متفاوت از زن ایرانی در این فیلمها به نمایش گذاشت.
مهرجویی در فیلمهای بعدی چندان نتوانست موفقیتهای قبلی خود را چه در فروش فیلمها و چه در جلب نظر منتقدان، تکرار کند. در این میان توقیف «سنتوری» (۱۳۸۵) جنجالی شد. قرار بود این فیلم از ۳ مرداد ۱۳۸۶ اکران شود اما یک روز قبل از این تاریخ، وزارت ارشاد آن را لغو اکران کرد. چند ماه بعد نسخه قاچاق ویدیویی سنتوری منتشر شد. مهرجویی در مصاحبهای عنوان کرد که نسخهای که غیرقانونی منتشر شده با نسخه نهایی که آماده پخش بود متفاوت است و خرید آن را «شرعاً حرام» دانست. این فیلم نهایتاً ۳ سال بعد به شبکه نمایش خانگی راه یافت.
فیلمهای مهرجویی در دهه ۹۰ ناامیدکننده بودند. اکران آخرین ساخته او «لامینور» (۱۳۹۸) در نوروز سال ۱۳۹۹ با وجود شیوع کووید۱۹ و تعطیلی سینماها با مشکل مواجه شد و با چند بار تعویق سرانجام در اردیبهشت ۱۴۰۱ اکران شد که البته استقبال زیادی از آن نشد.
مهرجویی علاوه بر فیلمسازی در حوزه نوشتن و ترجمه کتاب نیز فعالیت داشت و آثار متعددی از وی به چاپ رسیده است. او افزون بر کسب جوایز متعدد سینمایی در ایران، چه پیش از پیروزی انقلاب و چه پس از آن و همچنین از فستیوالهای خارجی، عضو فرهنگستان هنر جمهور اسلامی ایران بود.
براساس نتایج نظرسنجی ماهنامه فیلم در سال ۱۳۸۳، مهرجویی با آفریدن ۷ شخصیت، بیشترین شخصیت سینمایی ماندگار را در سینمای ایران خلق کرده است. همچنین شخصیت هامون، ماندگارترین شخصیت در تاریخ سینمای ایران دانسته شد. همچنین مهرجویی در نظرسنجیهای مختلف از منتقدان، بارها جزء برترین فیلمسازان تاریخ سینمای ایران انتخاب شده است.
داریوش مهرجویی و همسرش وحیده محمدیفر، ۲۲ مهر ۱۴۰۲ در خانه ویلاییشان در مشکین دشت کرج به دست باغبان سابق خود و چند همدست افغانی دیگر، به ضرب چاقو به قتل رسیدند. این قتل فجیع، تأثیر در افکار عمومی گذاشت.
آثار
فیلمنامه و کارگردانی
| شمارگان | فیلمها | تاریخ | فیلمنامه | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | الماس ۳۳ | ۱۳۴۶ | داریوش مهرجویی و | بر اساس داستان کوتاه "جینباند ۰۰۸" نوشتهی کاظم سلحشور |
| ۲ | گاو | ۱۳۴۸ | غلامحسین ساعدی (۱۳۴۷) | بر اساس قصه چهارم از مجموعه داستان عزاداران بَیَل نوشته غلامحسین ساعدی - تهیهکننده: داریوش مهرجویی |
| ۳ | آقای هالو | ۱۳۴۹ | علی نصیریان (۱۳۴۸) | نمایشنامهٔ هالو از علی نصیریان |
| ۴ | پستچی | ۱۳۵۱ | ۱۳۴۹ | بر اساس نمایشنامه «ویتسک» نوشتهٔ گئورگ بوشنر |
| ۵ | دایره مینا | ۱۳۵۳ | غلامحسین ساعدی (۱۳۵۲) | بر اساس داستان کوتاه آشغالدونی از مجموعه داستانهای گور و گهواره نوشتهٔ غلامحسین ساعدی |
| ۶ | مدرسهای که میرفتیم | ۱۳۵۹ | فریدون دوستدار | |
| ۷ | اجارهنشینها | ۱۳۶۵ | داریوش مهرجویی | تدوین |
| ۸ | شیرک | ۱۳۶۶ | کامبوزیا پرتوی | تهیهکننده:مسعود کیمیایی داریوش مهرجویی |
| ۹ | هامون | ۱۳۶۸ | ||
| ۱۰ | بانو | ۱۳۷۰ | ۱۳۶۹ | ویریدیانا، لوئیس بونوئل |
| ۱۱ | سارا | ۱۳۷۱ | خانه عروسک نوشته هنریک ایبسن - تهیهکننده: داریوش مهرجویی | |
| ۱۲ | پری | ۱۳۷۳ | فرنی و زویی نوشتهٔ جروم دیوید سالینجر - تهیهکننده: داریوش مهرجویی | |
| ۱۳ | لیلا | ۱۳۷۵ | بر اساس داستانی از مهناز انصاریان - تهیهکننده: داریوش مهرجویی | |
| ۱۴ | درخت گلابی | ۱۳۷۶ | داستانی به همین نام از گلی ترقی - تهیهکننده: داریوش مهرجویی | |
| ۱۵ | داستانهای جزیره (دختردایی گمشده) | ۱۳۷۷ | ||
| ۱۶ | میکس | ۱۳۷۸ | تهیهکننده، طراح صحنه و لباس: داریوش مهرجویی | |
| ۱۷ | بمانی | ۱۳۸۰ | وحیده محمدیفر | تهیهکننده، تدوین، طراح صحنه و لباس: داریوش مهرجویی |
| ۱۸ | مهمان مامان | ۱۳۸۲ | هوشنگ مرادی کرمانی - وحیده محمدیفر | داستانی به همین نام از هوشنگ مرادی کرمانی - تهیهکننده: داریوش مهرجویی |
| ۱۹ | سنتوری | ۱۳۸۵ | وحیده محمدیفر | برداشتی آزاد از رمان عقاید یک دلقک نوشته هاینریش بل - (با نام نخستین تولدت مبارک) |
| ۲۰ | طهران تهران | ۱۳۸۸ | فیلمی دو اپیزودی که اپیزود نخست آن بنام «طهران: روزهای آشنایی» ساخته داریوش مهرجویی است. | |
| ۲۱ | آسمان محبوب | ۱۳۸۸ | وحیده محمدیفر | |
| ۲۲ | نارنجیپوش | ۱۳۹۰ | وحیده محمدیفر | |
| ۲۳ | چه خوبه که برگشتی | ۱۳۹۱ | وحیده محمدیفر | برگرفته از داستانی نوشته نیکلای گوگول |
| ۲۴ | اشباح | ۱۳۹۲ | داریوش مهرجویی | اقتباسی از نمایشنامهٔ اشباح، اثر هنریک ایبسن |
| ۲۵ | لامینور | ۱۳۹۸ | داریوش مهرجویی و وحیده محمدیفر | تهیهکننده: رضا درمیشیان |
مستند و کوتاه
- ایثار (۱۳۵۵)، فیلم مستند کوتاه برای سازمان انتقال خون ایران.
- الموت (۱۳۵۵)، فیلم بلند مستند داستانی در بارهٔ اسلام، تشیع و اسماعیلیان برای تلویزیون ملی ایران. تاکنون نمایش داده نشده است.
- انفاق (۱۳۵۶)، فیلم کوتاه مستند، ۱۰ دقیقه، برای مرکز انتقال خون.
- بخشش (۱۳۵۶)، فیلم کوتاه مستند، برای مرکز انتقال خون.
- پیوند کلیه (۱۳۵۷)، فیلم کوتاه مستند، برای وزارت بهداشت و درمان
- سفر به سرزمین رمبو (۱۳۶۲). فیلم مستند داستانی برای تلویزیون فرانسه. براساس زندگی آرتور رمبو
- داستانهای جزیره (اپیزود اول، دختردایی گمشده) (۱۳۷۷)
- فرش و فرشته (فیلم کوتاه) از اپیزودهای فرش ایرانی (۱۳۸۵)
- طهران: روزهای آشنایی (اپیزود اول، طهران تهران) (۱۳۸۷)
جایزهها و افتخارات
جوایزی که داریوش مهرجویی به عنوان کارگردان یا فیلمنامهنویس یا تهیهکننده برنده شده است به تفکیک فیلم:
گاو
- ۱۳۴۹ – برنده جایزهٔ بهترین فیلمنامه از دومین جشنواره سینمایی سپاس
- ۱۳۴۹ – برنده جایزه دوم بهترین فیلم در جشنواره جهانی فیلم تهران
- ۱۳۵۰ – برنده جایزه فیپرشی سی و دومین دورهٔ جشنواره بینالمللی فیلم ونیز، ایتالیا
- ۱۳۵۰ – نامزد هوگو طلایی جشنواره بینالمللی فیلم شیکاگو، آمریکا
- ۱۳۵۱ – برنده جایزه بخش نگاه نو جشنواره فیلم برلین، آلمان
- ۱۳۵۳ – جایزه بهترین فیلم جشنواره بینالمللی فیلم لاروشل، فرانسه
- بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران در رایگیری منتقدان سالهای ۱۳۵۱، ۱۳۶۷، ۱۳۷۸
آقای هالو
- ۱۳۵۰ – برنده بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه و جایزهٔ اول بهترین فیلم جشنواره فیلم سپاس
- ۱۳۵۰ – نامزد تندیس طلایی جشنواره بینالمللی فیلم مسکو، روسیه
پستچی
- ۱۳۵۱ – برنده بخش نگاه نو جشنواره فیلم برلین، آلمان
- ۱۳۵۱ – جزو ده فیلم برگزیدهٔ سال توسط منتقدان انگلیسی سالنامه بولتن فیلم
- ۱۳۵۲ – نامزد هوگو طلایی جشنواره فیلم شیکاگو، آمریکا
- ۱۳۵۴ – برنده جایزه ویژه هیئت داوران بخش بینالملل جشنواره فیلم روتردام، هلند
دایره مینا
- ۱۳۵۶ – برنده جایزهٔ بزرگ آنتن دو از جشنواره فیلم پاریس، فرانسه
- ۱۳۵۷ – برنده جایزه ویژهٔ بینالمللی کاتولیکها در جشنواره برلین، آلمان
- ۱۳۵۷ – برنده جایزهٔ فیپرشی سینمای نو جشنواره برلین، آلمان
- ۱۳۵۷ – نامزد هوگو طلایی جشنواره فیلم شیکاگو، آمریکا
- ۱۳۵۹ – برنده بهترین فیلم جشنواره پراد، فرانسه
مدرسهای که میرفتیم
- ۱۳۶۳ – برنده جایزه ویژه هیئت داوران و نمایش خارج از مسابقه در جشنواره سه قاره، فرانسه
هامون
- ۱۳۶۸ – برنده سیمرغ بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر
- ۱۳۷۰ – برنده جایزهٔ برنز بهترین فیلم در جشنواره بینالمللی هیوستون، آمریکا
- ۱۳۷۰ – نامزد جایزه بزرگ جشنواره فیلم توکیو، ژاپن
- انتخاب به عنوان بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران در نظرسنجی مجله فیلم
بانو
- ۱۳۷۸ – برنده ذکر ویژه و جایزه دان کیشوت جشنواره فیلم برلین، آلمان
- ۱۳۷۸ – نامزد قرقاول طلایی جشنواره فیلم کرالا، هند
- ۱۳۷۸ – نامزد بهترین فیلم بخش بینالمللی جشنواره فیلم ماردل پلاتا، آرژانتین
سارا
- ۱۳۷۲ – برنده صدف طلایی بهترین فیلم جشنواره فیلم سنسباستین، اسپانیا
- ۱۳۷۲ – برنده سیمرغ بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر
- ۱۳۷۲ – برنده بالن نقرهای بهترین فیلم جشنواره سه قاره، فرانسه
- ۱۳۷۲ – برنده جایزه تماشاگران جشنواره سه قاره
- ۱۳۷۲ – نامزد بالن طلایی جشنواره سه قاره
- ۱۳۷۳ – برنده جایزه دوم بهترین فیلم منتخب تماشاگران جشنواره رن، فرانسه
- ۱۳۷۳ – برنده جایزه از جشنواره بینالمللی فیلم سائوپائولو، برزیل
- ۱۳۷۴ – برنده جایزه هنریترین فیلم جشنواره حراره، زیمبابوه
پری
- ۱۳۷۳ – برنده سیمرغ بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر
لیلا
- ۱۳۷۴ – برنده بهترین کارگردانی اولین جشن سینمای ایران
- ۱۳۷۴ – برنده بهترین فیلمنامه اولین جشن سینمای ایران
درخت گلابی
- ۱۳۷۶ – برنده بهترین فیلم جشنواره بینالمللی زنگبار، تانزانیا
- ۱۳۷۶ – نامزد بهترین فیلمنامه دومین جشن سینمای ایران
- ۱۳۷۶ – نامزد بهترین فیلم جشنواره فیلم فجر
- ۱۳۷۷ – برنده هوگو نقرهای جشنواره فیلم شیکاگو، آمریکا
بمانی
- ۱۳۸۲ – برنده جایزه ویژه جشنواره فیلم بروکسل، بلژیک
- ۱۳۸۱ – نامزد بخش نوعی نگاه جشنواره کن
مهمان مامان
- ۱۳۸۲ – برنده بهترین فیلم جشنواره فیلم فجر
- ۱۳۸۳ – برنده لوح زرین بهترین فیلم از نگاه منتقدان جشنواره فیلم فجر
- ۱۳۸۴ – نامزد بهترین فیلم و بهترین کارگردانی جشن بزرگ سینمای ایران
- ۱۳۸۴ – نامزد بهترین فیلم جشنواره فوکوئوکا، ژاپن
سنتوری
- ۱۳۸۵ – برنده بهترین فیلم از نگاه تماشاگران جشنواره فیلم فجر
نارنجیپوش
- ۱۳۹۰ – برنده جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم فجر
شخصی
- ۱۳۸۵ – جایزه یک عمر فعالیت اثرگذار فرهنگی، جایزه یلدا
- ۱۳۸۶ – دریافت جایزه دستچاپ جشنواره فیلم بوسان
- ۱۳۸۷ – تقدیر برای یک عمر فعالیت هنری جشنواره زردآلوی طلایی ایروان
- ۱۳۹۳ – دریافت نشان لژیون دونور درجه شوالیه از فرانسه
