سیمین بهبهانی
| شاعر و نویسنده ادبیات معاصر ایرانی | |
| پرونده:سیمین بهبهانی.jpg | |
| نام تولد | سیمین خلیلی |
|---|---|
| زمینه فعالیت | شعر، نویسندگی |
| ملیت | ایرانی |
| تاریخ تولد | ۲۸ تیر ۱۳۰۶ |
| محل تولد | تهران |
| محل درگذشت | تهران |
| تاریخ درگذشت | ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ |
| مدفن | بهشت زهرا، تهران |
| پیشه | شاعر، نویسنده |
| سالهای فعالیت | از دهه ۱۳۲۰ تا ۱۳۹۳ |
| شروع فعالیت | سرودن غزلهای اجتماعی و عاشقانه |
| تأثیرپذیرفته | نیما یوشیج (در نوآوری وزنی)، ادبیات کلاسیک فارسی |
| جوایز | مدال کارل فون اوسیتسکی، جایزه شعر انجمن قلم مجارستان، نامزد جایزه نوبل ادبیات (۱۹۹۹ و ۲۰۰۲) |
| آثار | دوباره میسازمت وطن، مرا ببوس، رفت آن سوار کولی، خطی ز سرعت و از آتش، دشت ارژن |
سیمین خلیلی، مشهور به سیمین بهبهانی (زاده ۲۸ تیر ۱۳۰۶ تهران – درگذشته ۲۸ مرداد ۱۳۹۳)، شاعر، نویسنده و و از نامدارترین چهرههای ادبیات معاصر ایران است. او تنها زن ایرانی است که دو مرتبه نامزد جایزه ادبی نوبل شد.
بهبهانی از اعضای انجمن ادبی ایران و شورای شعر و موسیقی بود و پیش از انقلاب اسلامی، در شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران نیز عضویت داشت. آثار او شامل غزلهای اجتماعی و عاشقانه است که سرودههایش توسط خوانندگان مطرحی مانند داریوش اقبالی، محمدرضا شجریان و لیلا فروهر اجرا شدهاند. از شناختهشدهترین آثارش میتوان به غزل «دوباره میسازمت وطن»، «مرا ببوس»، «رفت آن سوار کولی» و دفتر شعر «خطی ز سرعت و از آتش» و «دشت ارژن» اشاره کرد. شعر معروف «دوباره می سازمت وطن» در سال ۱۳۶۰ و بعد از حمله رژیم بعث به جمهوری اسلامی ایران سروده شد و به سرعت مورد توجه و استقبال قرار گرفت.
او بیش از ۶۰۰ غزل سرود که در بیست کتاب منتشر شدهاند و موضوعات آثارش شامل عشق به میهن، زلزله، انقلاب، جنگ، فقر، تنفروشی، آزادی بیان و حقوق برابر زنان است. بهبهانی به دلیل بهکارگیری وزنهای نوآورانه در غزل فارسی، لقب «نیمای غزل» را دریافت کرد. او دو بار در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۲ نامزد جایزه نوبل ادبیات شد و جوایز بینالمللی متعددی نیز به او اهدا گردید.
بهبهانی از جمله شناخته شدهترین چهرههای ادبیات معاصر ایران در سطح جهان بوده و جوایزی چون مدال کارل فون اوسیتسکی، جایزه شعر انجمن قلم مجارستان و… را از آن خود کرد. او دو مرتبه نیز در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۲ نامزد جایزه ادبی نوبل شد و از این جهت در تاریخ ادبیات معاصر ایران جایگاهی ممتاز دارد.
زندگی شخصی
سیمین خلیلی، معروف به سیمین بهبهانی، در ۲۸ تیر ۱۳۰۶ در تهران متولد شد. او دختر عباس خلیلی، شاعر، نویسنده و مدیر روزنامهٔ اقدام، و فخرعظما ارغون بود. عموی پدرش، میرزا حسین خلیلی تهرانی، از رهبران مشروطه، و پدربزرگش، علامه ملاعلی رازی خلیلی تهرانی، از چهرههای علمی برجسته، بودند. پدرش عباس خلیلی (۱۲۷۲ نجف – ۱۳۵۰ تهران) به فارسی و عربی شعر میسرود و حدود ۱۱۰۰ بیت از شاهنامهٔ فردوسی را به عربی ترجمه کرده بود و نیز چندین رمان تألیف نمود که همگی منتشر شدند.
مادر او، فخرعظما ارغون (۱۲۷۷–۱۳۴۵ ه.ش)، دختر مرتضی قلی ارغون (مکرمالسلطان خلعتبری) و از خاندان قمرخانم عظمتالسلطنه بود. فخرعظما در مکتبخانهٔ خصوصی فارسی، عربی، فقه و اصول را آموخت و با متون نظم و نثر آشنا شد و همچنین زبان فرانسوی را نزد یک مربی سوئیسی فراگرفت. او از زنان پیشرو و شاعران موفق زمان خود بود، در جمعیت نسوان وطنخواه عضویت داشت و مدتی سردبیر روزنامهٔ آیندهٔ ایران بود. فخرعظما همچنین عضو کانون بانوان و حزب دموکرات بود و بهعنوان معلم زبان فرانسه در آموزش و پرورش فعالیت میکرد. پدر و مادر سیمین در سال ۱۳۰۳ ازدواج کردند اما در سال ۱۳۰۹ از یکدیگر جدا شدند؛ پس از آن مادرش با عادل خلعتبری، مدیر روزنامهٔ آیندهٔ ایران، ازدواج کرد و صاحب سه فرزند دیگر شد.
ازدواج
سیمین بهبهانی در سال ۱۳۲۵ با حسن بهبهانی ازدواج کرد و به همین نام خانوادگی شناخته شد. از این ازدواج دو پسر به نامهای علی و حسین و یک دختر به نام امید دارد. ابوالحسن تهامینژاد، دوبلور و صداپیشه ایرانی، داماد اوست. سیمین بهبهانی در سال ۱۳۴۹ از حسن بهبهانی جدا شد و در همان سال با منوچهر کوشیار، که در دوران دانشجویی با او آشنا شده بود، ازدواج کرد. کوشیار تیرماه ۱۳۶۳ در اثر عارضهٔ قلبی درگذشت.
زندگی حرفهای
سیمین بهبهانی در سال ۱۳۳۷ وارد دانشکده حقوق شد، حال آنکه در رشته ادبیات نیز قبول شده بوداو. سالها در آموزش و پرورش بهعنوان دبیر فعالیت کرد و از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۶۰، به مدت سی سال، تنها به تدریس پرداخت.
در سال ۱۳۴۲ خورشیدی، او بهعنوان یکی از اعضای اصلی انجمن ادبی ایران پذیرفته شد و از معدود زنان عضو این انجمن بود. در سال ۱۳۴۸، به عضویت شورای شعر و موسیقی درآمد؛ این شورا توسط سیمین بهبهانی، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رؤیایی، بیژن جلالی و فریدون مشیری اداره میشد. پیش از انقلاب اسلامی، سیمین مدتی عضو شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران بود و برای رادیو نیز ترانه میسرود. او در سال ۱۳۵۷ به عضویت کانون نویسندگان ایران درآمد.
سرودههای سیمین بهبهانی توسط خوانندگان بسیاری اجرا شده است؛ از جمله محمدرضا شجریان، همایون شجریان، لیلا فروهر، الهه، اکبر گلپایگانی، داریوش، ایرج، عارف، سپیده، کورس سرهنگزاده، رامش، عهدیه، سیما بینا، پوران، دلکش و مرضیه.
در سال ۱۳۷۸، سازمان جهانی حقوق بشر در برلین مدال کارل فون اوسی یتسکی را به او اهدا کرد و در همان سال، سازمان دیدهبان حقوق بشر جایزهٔ لیلیان هیلمن / داشیل هامت را به وی اعطا نمود. همچنین، در سال ۱۳۸۶، نخستین دورهٔ جایزهٔ بیتا برگزار شد و جایزهٔ آن به سیمین بهبهانی تعلق گرفت.
در ۷ شهریور ۱۳۹۲، جایزهٔ یانوش پانونیوش از سوی انجمن قلم مجارستان در شهر پچ به سیمین اهدا شد. این جایزه شامل تندیس و پنجاه هزار پوند بود و در این مراسم، فرزانه میلانی، مترجم آثار سیمین به زبان انگلیسی، حضور داشت.
سیمین بهبهانی در سال ۱۳۵۹ غزل معروف «دوباره میسازمت وطن» را سرود که توسط داریوش اقبالی اجرا شد. همچنین، شعر «امشب اگر یاری کنی» با صدای لیلا فروهر در سال ۱۳۹۱ اجرا شد. ترجمهٔ انگلیسی غزل «دوباره میسازمت وطن» نیز در پیام تلویزیونی باراک اوباما، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، به مناسبت نوروز ۱۳۹۰ خوانده شد.
قدمعلی سرامی دربارهٔ شعر سیمین بهبهانی میگوید: «سیمین همانطور که نتوانست میان شعر اجتماعی و غزل یکی را برگزیند و ناگزیر غزل خود را با اجتماع پیوند زد، نتوانست میان نو و کهن نیز یکی را انتخاب کند و کوشید این دو را در هم بیامیزد؛ این آمیزش با ظرافت در غزلهای او صورت گرفته است. در غزلهای دو مجموعهٔ پسین او، قالب از قدما وام گرفته شده و محتوا، اندیشهها و مضامین از زمانهٔ اوست. او قالب کهنه را حفظ کرد اما خشت نو زد؛ به همین دلیل غزلهایش به غزلهای شاعران نوپرداز مانند نادر نادرپور، فریدون توللی و سایه نزدیکتر است تا غزلهای کهنهسرایان همعصر خود.»
بیماری و درگذشت
سیمین بهبهانی که بهعلت بیماری قلبی-ریوی در بیمارستان پارس تهران بستری بود، از ۱۵ مرداد ۱۳۹۳ در کما به سر میبرد و سرانجام ساعت یک بامداد روز سهشنبه، ۲۸ مرداد همان سال، در سن ۸۷ سالگی درگذشت. پیکر او با حضور مردم، ادیبان و هنرمندان از مقابل تالار وحدت تشییع و در بهشت زهرا، در مقبرهٔ خانوادگی و کنار پدرش به خاک سپرده شد.
تشییع و خاکسپاری
صبح جمعه، ۳۱ مرداد ۱۳۹۳، جمعیت زیادی از دوستداران سیمین بهبهانی در تالار وحدت گرد آمدند. در این مراسم شخصیتهای شناختهشدهای همچون محمود دولتآبادی، جواد مجابی، محمدرضا شجریان، شهرام ناظری، همایون شجریان، صدیق تعریف، ابوالحسن تهامینژاد (دوبلور و داماد سیمین بهبهانی) و علی بهبهانی پشت تریبون رفتند و دربارهٔ او سخن گفتند. شهرام ناظری غزل «دوباره میسازمت وطن» و همایون شجریان غزل «رفت آن سوار کولی» را به آواز اجرا کردند. حاضران بارها سرودهای «مرغ سحر» و «مرا ببوس» را همخوانی کردند و شعارهایی مانند «سیمین بهبهانی در دل ما میمانی» و «سیمین بهبهانی هویت ایرانی» را سر دادند. پیکر سیمین بهبهانی در آرامگاه شمارهٔ ۷۲ بهشت زهرا، متعلق به خاندان پدرش، دفن شد.
نمونه شعر
این غزل از شناختهشدهترین آثار سیمین بهبهانی بهشمار میرود. وی آن را در اسفند ۱۳۶۰ سرود و به سیمین دانشور، بانوی ادبیات فارسی، تقدیم کرد. این شعر در دفتر «دشت ارژن» سیمین بهبهانی منتشر شده است. در سال ۱۳۸۲، داریوش اقبالی برخی ابیات این غزل را به آواز درآورد که با استقبال فراوان مواجه و به اثری بسیار موفق تبدیل شد.
کتابشناسی
- سهتار شکسته (۱۳۳۰/۱۹۵۱)
- جای پا (۱۳۳۵/۱۹۵۴)
- چلچراغ (۱۳۳۶/۱۹۵۵)
- مرمر (۱۳۴۱/۱۹۶۱)
- رستاخیز (۱۳۵۲/۱۹۷۱)
- خطی ز سرعت و از آتش (۱۳۶۰/۱۹۸۰)
- دشت ارژن (۱۳۶۲/۱۹۸۳)
- گزینه اشعار (۱۳۶۷)
- دربارهٔ هنر و ادبیات (۱۳۶۸)
- آن مرد، مرد همراهم (۱۳۶۹)
- کاغذینجامه (۱۳۷۱/۱۹۹۲)
- کولی و نامه و عشق (۱۳۷۳)
- عاشقتر از همیشه بخوان (۱۳۷۳)
- شاعران امروز فرانسه (۱۳۷۳) ترجمه فارسی از اثر پیر دوبوادفر
- با قلب خود چه خریدم؟ (۱۳۷۵/۱۹۹۶)
- یک دریچه آزادی (۱۳۷۴/۱۹۹۵)
- مجموعه اشعار (۲۰۰۳)
- یکی مثلاً این که (۲۰۰۵)
- با مادرم همراه ـ زندگینامه خود نوشت (۱۳۹۰)
- شعر زمان ما (۱۳۹۱)
- مجموعه اشعار سیمین بهبهانی (۱۳۹۱)
- پرده پنهان ـ آشکار (مجموعه ترانه) (۱۳۹۶) انتشارات نگاه
جایزهها و افتخارات
- ۱۹۹۸ - جایزهٔ «هلمن-همت گرانت» دیدهبان حقوق بشر
- ۱۹۹۹ - «مدال کارل فون اوسیتسکی»
- ۲۰۰۶ - جایزهٔ آزادی بیان اتحادیهٔ نویسندگان نروژ
- ۲۰۰۹ - شاعر برندهٔ جایزهٔ mtvU
- ۲۰۱۳ - «جایزهٔ شعر یانوس پانونیوس» از انجمن قلم مجارستان
