عبدالحسین خسروپناه
| زمینه فعالیت | فلسفه، کلام، نظریهپردازی |
|---|---|
| ملیت | ایرانی |
| تاریخ تولد | بهمن ۱۳۴۵ (۵۹ سال) |
| محل تولد | دزفول |
| محل زندگی | تهران |
| پیشه | مدرس خارج فقه استاد دانشگاه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی |
| شروع فعالیت | اوایل دهه ۱۳۷۰ |
| تحصیلات | حوزوی دکترای کلام اسلامی |
| دانشگاه | حوزه علمیه قم مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام صادق |
| تأثیرپذیرفته | آیتالله مدرسیان آیتالله محسن اراکی علامه حسنزاده آملی آیتالله وحید خراسانی آیتالله ناصر مکارم شیرازی و ... |
| آثار | فلسفه فلسفه اسلامی در جستجوی علوم انسانی اسلامی جریانشناسی فکری ایران معاصر آسیبشناسی دینپژوهی معاصر انتظارات بشر از دین تولید و تکوین علوم انسانی اسلامی |
حجتالاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه (زادهٔ بهمن ۱۳۴۵، دزفول) مدرس حوزه و دانشگاه، فیلسوف، نظریهپرداز و دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی است. او استاد تمام حکمت اسلامی در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و از چهرههای شاخص حوزه فلسفه و کلام اسلامی معاصر ایران است.
او در سال ۱۳۶۲ وارد حوزه شد و طی شش سال دوره سطح سوم را به پایان رساند و از محضر استادانی همچون آیتالله مدرسیان، محسن اراکی و علامه حسنزاده آملی بهره برد. پس از جنگ تحمیلی ـ که در آن در عملیاتهای متعددی حضور داشت و آسیبهای جسمی جدی دید ـ تحصیل خارج فقه و اصول را نزد بزرگانی چون آیتالله وحید خراسانی و ناصر مکارم شیرازی ادامه داد و همزمان مسیر تخصصی کلام اسلامی، فلسفه و عرفان را دنبال کرد. او در سال ۱۳۷۴ دوره دکتری کلام اسلامی را با رتبه نخست و با رسالهای دربارهٔ «انتظارات بشر از دین» به پایان رساند.
خسروپناه از اوایل دهه ۱۳۷۰ وارد فعالیتهای پژوهشی و مدیریتی شد و در دهها مرکز علمی، پژوهشی و سیاستگذاری مسئولیتهایی همچون مدیریت گروه فلسفه، معاونت پژوهشکده حکمت و دینپژوهی، عضویت در شورای اسلامی شدن دانشگاهها، عضویت در هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی و مدیریت مؤسسه حکمت و فلسفه ایران را بر عهده داشت. او همچنین سابقه تدریس گسترده در حوزه و دانشگاه دارد و تقریباً تمام متون اصلی کلامی و فلسفی حوزه را در مراکز مختلف آموزشی، از قم و دزفول تا دانشگاههای تهران، شهید بهشتی، تربیت مدرس و فردوسی مشهد تدریس کرده است.
او از چهرههای فعال در عرصه فلسفه اسلامی، فلسفه دین، معرفتشناسی و تولید علوم انسانی اسلامی است. نظریه «حکمی–اجتهادی»، «رئالیسم شبکهای» و «بداهت نظاممند کارآمد» از جمله رویکردهای او در ساماندهی علوم انسانی بر پایه مبانی اسلامی است. خسروپناه در آثار و سخنرانیهایش به نقد روشنفکری دینی، سکولاریسم، پلورالیسم دینی و مبانی معرفتی مدرنیته پرداخته و در کتابها و پژوهشهایش جریانشناسی فکری ایران معاصر را بازخوانی کرده است. او تاکنون در کشورهای مختلف از جمله عربستان، هند، ترکیه، لبنان، ایتالیا و واتیکان سخنرانی داشته و بیش از چهار دهه فعالیت او با جوایز علمی متعدد در حوزه فلسفه، کلام، علوم انسانی و دینپژوهی همراه بوده است.
عبدالحسین خسروپناه را میتوان صاحب رویکردی در فلسفهٔ اسلامی، کلام جدید و علوم انسانی اسلامی دانست که میکوشد میراث حکمت متعالیه را با روش اجتهادی در تحلیل مسائل معاصر پیوند دهد. جایگاه او بیش از همه بر طرح «فلسفهٔ نظاموارهٔ اسلامی» استوار است؛ منظومهای که مفاهیم وجود، انسان و جامعه را در چارچوبی یکپارچه صورتبندی میکند.
روش او بر تحلیل فلسفی، تتبع تاریخی و استدلال کلامی استوار است و مسائل جدید را بهصورت مسئلهمحور صورتبندی میکند تا پاسخی نظاممند و دینی برای آنها ارائه دهد. این ترکیب باعث شده مسیر علمیاش از شرح سنت فلسفی به سوی مدلپردازی در علوم انسانی اسلامی گسترش یابد.
عبدالحسین خسروپناه از سال ۱۴۰۱ به سمت دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی منصوب شده است.
زندگی و تحصیلات
عبدالحسین خسروپناه در بهمنماه ۱۳۴۵، همزمان با شب بیستوهفتم ماه مبارک رمضان، در دزفول متولد شد. مسیر علمی او از همان سالهای نوجوانی آغاز شد؛ بهطوریکه در کنار تحصیل در رشته تجربی، در سال ۱۳۶۲ وارد حوزه علمیه شد و طی شش سال، در سال ۱۳۶۸ دوره سطح سوم حوزه را به پایان رساند.
او در این دوره علاوه بر درسهای رایج حوزه، کتابهای ادبی، فقهی، اصولی و فلسفی متعددی همچون شرح نظام، مطوّل، شرایعالاسلام، حلقات شهید صدر، قوانین و فلسفتنا را در مدارس علمیه دزفول و نیز در دورههای تابستانی حوزههای طزرجان یزد و قم فرا گرفت. خسروپناه از محضر استادانی برجسته همچون آیتالله مدرسیان، آیتالله قاضی دزفولی، مدرس افغانی، وجدانی فخر، کاظم تدیننژاد، سبطالشیخ، مصطفی اعتمادی و محسن اراکی بهرهمند شد.
این سالها برای او با حضور در کنار جوانان رزمنده و شهیدان جنگ تحمیلی همراه بود. خسروپناه در دوران دفاع مقدس علاوه بر فعالیتهای تبلیغی، در عملیاتهایی مانند رمضان، محرم، بدر، کربلای پنج، والفجر ۸ و والفجر ۱۰، بهعنوان تکتیرانداز و دیدهبان حضور داشت. او چند بار بر اثر موج انفجار و صدمات شیمیایی مجروح شد و آسیبهایی در چشم، ریه و دستگاه گوارش برداشت؛ با وجود این هیچگاه برای دریافت پرونده جانبازی اقدام نکرد.
او در سال ۱۳۶۸ تحصیل درس خارج فقه و اصول را در قم آغاز کرد و به مدت دوازده سال نزد استادانی چون آیات عظام وحید خراسانی، فاضل لنکرانی، جعفر سبحانی و ناصر مکارم شیرازی حاضر شد. او در کنار این مسیر، از سال ۱۳۷۰ وارد مطالعه تخصصی کلام اسلامی شد و در سال ۱۳۷۴ با رتبه نخست، دوره دکتری کلام اسلامی را در مؤسسه امام صادق(ع) به پایان رساند. رساله او با عنوان «انتظارات بشر از دین» تدوین شد.
تحصیل در رشتههای تفسیر، فلسفه و عرفان نیز بخش دیگری از مسیر آموزشی او را تشکیل میدهد؛ زمینهای که از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۸۵ تحت نظر استادانی چون آیات تدیننژاد، حسنزاده آملی، جوادی آملی, مصباح یزدی، سبحانی و انصاری شیرازی ادامه یافت.
از اوایل دهه ۱۳۷۰، خسروپناه در کنار تحصیل، وارد عرصههای پژوهشی فردی و گروهی شد و مسئولیتهای اجرایی و تحقیقاتی گوناگونی را بر عهده گرفت. یکی از ویژگیهای برجسته او، سابقه طولانی در تدریس است؛ از سال ۱۳۶۲ در حوزههای علمیه دزفول و قم تا مؤسسات علمی همچون امام صادق(ع)، امام خمینی، جامعهالزهراء و نیز دانشگاههای شهید چمران، شهید بهشتی، علوم پزشکی شهید بهشتی، علامه طباطبایی، تربیت مدرس، دانشگاه تهران، رضوی مشهد و فردوسی مشهد.
او تقریباً تمام متون کلاسیک حوزه را از جامعالمقدمات تا کفایه و همچنین آثار فلسفی از بدایةالحکمه تا الشواهد الربوبیه و اسفار ملاصدرا را در مراکز آموزشی مختلف تدریس کرده است. خسروپناه در سال ۱۳۷۵ از سوی آیتالله مدرسیان اجازه اجتهاد و نقل حدیث دریافت کرد و از سال ۱۳۹۴ نیز به مرتبه استادتمامی رسید.
او تاکنون در کشورهای متعددی از جمله عربستان، انگلستان، امارات، قطر، چین، روسیه، ترکیه، هند، لبنان، سوریه، اتریش، سوئیس، ایتالیا و حتی واتیکان سخنرانی داشته است.
در نهایت، در ۲۱ دی ۱۴۰۱ با حکم سید ابراهیم رئیسی، بهعنوان دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی منصوب شد.
مسئولیتها
- معاونت آموزشی حوزه علمیه دزفول/ ۱۳۶۶–۱۳۶۸
- مسئول اداره پژوهشی معاونت پژوهشی نهاد رهبری در دانشگاهها/ ۱۳۷۹–۱۳۷۶
- مدیر نقد و پژوهش کانون اندیشه جوان/ ۱۳۸۰–۱۳۷۸
- مسئول حلقه نقد پژوهشکده حکمت و دین پژوهی/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ ۱۳۸۱–۱۳۷۹
- عضو هیئت مدیره کانون اندیشه جوان/ ۱۳۸۴–۱۳۷۹
- قائم مقام مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه قم / ۱۳۸۴–۱۳۷۹
- قائم مقام معاون پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ ۱۳۸۰–۱۳۷۹
- معاون پژوهشکده حکمت و دین پژوهی/ ۱۳۸۲–۱۳۷۹
- مدیر گروه فلسفه/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ ۱۳۹۰–۱۳۷۹
- عضو شورای علمی گروه معرفتشناسی/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ ۱۳۹۰–۱۳۷۹
- عضو شورای علمی گروه کلام و دین پژوهی/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی۱۳۹۰–۱۳۷۹
- عضو تحریریه فصلنامه علمی – پژوهشی قبسات/ ۱۳۷۹
- عضو شورای علمی کانون اندیشه جوان/ ۱۳۸۵–۱۳۸۰
- عضو حلقه حکمت و دین پژوهی/ کانون اندیشه جوان/ ۱۳۸۶–۱۳۸۲
- عضو گروه علمی اسلام و مسیحیت مرکز گفت وگوی ادیان/سازمان فرهنگ وارتباطات/ ۱۳۸۶–۱۳۸۳
- عضوشورای پژوهشی گروه تعلیم و تربیت اسلامی/پژوهشکده تعلیم و تربیت/ وزارت آموزش و پرورش/ ۱۳۸۶–۱۳۸۳
- عضو تحریریه فصلنامه ذهن/ ۱۳۸۳
- عضو شورای علمی گروه معرفتشناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی/ ۱۳۹۰–۱۳۸۳
- عضو هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی و نقد و مناظره/ شورای عالی انقلاب فرهنگی/۱۳۸۴
- سردبیر فصلنامه پژوهشهای تربیت اسلامی/ پژوهشگاه آموزش و پرورش/ ۱۳۸۶–۱۳۸۴
- عضو هیئت تحریریه فصلنامه پژوهشهای تربیت اسلامی/ پژوهشگاه آموزش و پرورش/ ۱۳۸۶–۱۳۸۴
- دبیرعلمی همایش فلسفههای مضاف در روز جهانی فلسفه/ ۱۳۸۴
- دبیر علمی همایش نکوداشت حکیم اصولی آیتاللهعلامه ابوالحسن شعرانی/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی / ۱۳۸۶–۱۳۸۵
- عضو شورای علمی گروه منطق فهم دین پژوهشکده حکمت و دین پژوهی/ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی / ۱۳۹۰–۱۳۸۶
- رئیس کمیته فرهنگی و اجتماعی کمیسیون بررسی و تأمین نیازهای دینی/ دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام/ ۱۳۸۸–۱۳۸۶
- دبیر علمی همایش هنر دینی/ بزرگداشت علامه جعفری در روز جهانی فلسفه/ ۱۳۸۷–۱۳۸۸
- دبیر علمی همایش علامه طباطبایی، فیلسوف علوم انسانی اسلامی/ ۱۳۸۹–۱۳۹۰
- عضو حقیقی هیئت ممیزه دانشگاه امام صادق (ع) / ۱۳۹۱
- عضو هیئت تحریریه نشریه پژوهشنامه معارف قرآنی
- مدیریت گروه مبانی نظری اسلام در دانشگاه معارف اسلامی
- عضو هیئت تحریریه نشریه مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم
- عضو شورای پژوهشی سازمان بسیج اساتید
- رئیس کمیسیون تخصصی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
- رئیس کارگروه علوم انسانی اسلام شورای اسلامی شدن دانشگاهها و مراکز آموزش
- رئیس مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
- معاون علوم انسانی وهنر دانشگاه آزاد اسلامی
- دبیر و نایب رئیس هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره
- عضویت در شوراهای علمی، راهبردی و نشریات (فعلی)
- عضو حقیقی شورای تحول و ارتقا علوم انسانی کشور/ شورای عالی انقلاب فرهنگی
- عضویت در شورای اسلامی شدن دانشگاهها
- عضو هیئت امنای دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
- عضو هیئت امنای حوزه دانشگاهیان
- عضو هیئت امنای دانشگاه مذاهب اسلامی
- عضو هیئت امنای پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
- استاد قشر بسیج اساتید
- عضو شورای راهبری خاتم الاوصیاء
- عضو هیئت مدیره مجمع عالی حکمت اسلامی
- عضو شورای پژوهشی مجمع تقریب مذاهب اسلامی
- دبیر هیئت امنای مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
- عضو حقیقی شورای سیاستگذاری مرکز مطالعات و پژوهشهای حوزه علمیه قم
- عضو شورای پژوهشی بنیاد ایرانشناسی
- مدیر مسئول نشریه جاویدانخرد/۱۳۹۲
- سردبیری دوفصلنامه علمی- تخصصی مطالعات تحول در علوم انسانی سازمان بسیج اساتید
- عضو هیئت امنای مرکز جامع علوم اسلامی، ولی امر (عج) در حوزه علمیه قم/ ۱۳۸۹
- عضو حقیقی شورای حوزوی شورای عالی انقلاب فرهنگی
- سردبیر فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، معرفت/ دفتر نمایندگی نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاهها
- عضو شورایعالیسیاستگذاری ستادپاسخگویی به مسایل مستحدثه دینی/دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
- عضو تحریریه فصلنامه علمی- پژوهشی اندیشه نوین دینی
- رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران (۱۳۹۰–۱۳۹۹)
- دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۴۰۱–اکنون)
حوزههای تخصصی و اندیشهها
عبدالحسین خسروپناه در حوزههای گوناگون فلسفه، کلام، معرفتشناسی و علوم انسانی اسلامی فعالیت کرده و بخش قابل توجهی از آثار او بر بازخوانی، بازسازی و بومیسازی علوم انسانی در چارچوب جهانبینی اسلامی متمرکز است.
اسلامیسازی علوم انسانی
خسروپناه از مدافعان جدی نظریه «علم دینی» است و معتقد است همانطور که علوم انسانی مدرن، محصول و سازنده جامعه مدرن است، علوم انسانی اسلامی نیز باید بر مبنای مبانی معرفتی و ارزشهای اسلامی شکل بگیرد.
روششناسی حکمی–اجتهادی
وی رویکرد «حکمی–اجتهادی» را برای تولید علوم انسانی اسلامی پیشنهاد میکند که ترکیبی از حکمت اسلامی و اجتهاد فقهی است.
فلسفه فلسفه اسلامی
این نظریه به مطالعه و نقد مبانی، موضوعات و روشهای فلسفه از درون سنت فلسفی اسلامی میپردازد.
جریانشناسی فکری ایران و جهان اسلام
در کتاب «جریانشناسی فکری ایران معاصر»، او به تحلیل جریانهایی چون روشنفکری دینی، نواندیشی دینی، سنتگرایی و تجددگرایی پرداخته است.
نظریههای معرفتشناختی
از جمله «رئالیسم شبکهای» و «بداهت نظاممند کارآمد» که در فلسفه علوم انسانی طرح شدهاند.
فلسفه دین و کلام جدید
او به نقد نسبیگرایی، کثرتگرایی دینی و سکولاریسم پرداخته و تلاش کرده به پرسشهای جدید دینپژوهی پاسخ دهد.
فقه سیاسی و نظامسازی اسلامی
فقه سیاسی را بهعنوان نظامی کارآمد برای اداره جامعه اسلامی معرفی میکند.
نقد مدرنیته و علوم غربی
مدرنیته را دارای مبانی فلسفی و ارزشی متضاد با جهانبینی اسلامی میداند.
آثار برگزیده
مقالات
عبدالحسین خسروپناه همچنین مقالات متعدد در حوزههای متنوعی از مطالعات اسلامی به رشته تحریر در آورده است که در ادامه فهرست برخی از مهمترین مقالات ایشان ارائه میشود:
- نظریه فلسفه فلسفه اسلامی: (قبسات، ۱۳۸۵).
- مسائل جدید کلامی و فلسفه دین: (جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۸)
- نقد مبانی وحیشناسی سروش: (قبسات، ۱۴۰۰).
- تولید و تکوین علوم انسانی اسلامی: (مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۹۲).
- نظریهپردازی در علوم انسانی حکمی: (دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۴۰۰).
- مبانی انسانشناختی نظام اقتصادی اسلام: (دینپژوهی و کارآمدی، ۱۴۰۲)
- نقد پلورالیسم دینی جان هیک: (قبسات، ۱۳۸۴)
- تحلیل اندیشههای شاه ولیالله دهلوی: (پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۱۴۰۰)
- چیستی معرفت در فلسفه اسلامی: (ذهن، ۱۳۸۴).
- علم حضوری و کارکردهای آن: (پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۳)
- امام خمینی و چالشهای نظری حکومت ولایی: (دانشگاه اسلامی، ۱۳۷۷).
- منظومه فکری امام خامنهای: (پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۶)
- مقامات سلوک عرفانی از دیدگاه امام خمینی: (عرفان اسلامی، ۱۳۹۲).
تقدیرنامهها و جوایز علمی
در طی سالهای فعالیت پژوهشی و آموزشی، عبدالحسین خسروپناه موفق به کسب افتخارات متعدد علمی شده است. مهمترین آنها عبارتاند از:
- در سال ۱۳۷۵، در پنجمین مجمع دانشجویان و طلاب ممتاز بسیجی شاهد و ایثارگر، عنوان رتبه ممتاز را به دست آورد.
- همان سال، از سوی دومین کنگره بینالمللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا مورد تقدیر قرار گرفت.
- در سال ۱۳۷۶، کنگره بینالمللی امام خمینی و احیاء تفکر دینی از فعالیتهای او تقدیر کرد.
- در سال ۱۳۷۷، از ستاد بزرگداشت بیستمین سالگرد شهادت استاد مطهری لوح تقدیر دریافت کرد.
- مقاله «روشنفکری از دیدگاه شهید مطهری» او در همایش سراسری تفکر دینی (۱۳۷۸)، بهعنوان مقاله برتر شناخته شد.
- کتاب «کلام جدید» در سومین همایش کتاب برگزیده حوزه علمیه (۱۳۷۹)، موفق به دریافت رتبه تشویقی شد.
- کتاب «گستره شریعت» در سال ۱۳۸۰، در دبیرخانه کنگره دینپژوهان عنوان پژوهش برتر را کسب کرد.
- مقاله «عارفان و انتظار بشر از دین» او در نخستین جشنواره مطبوعات اسلامی (۱۳۸۱)، رتبه سوم را به خود اختصاص داد.
- مقاله «گوهر تشیع و دموکراسی» در جشنواره مطبوعات و خبرگزاریها (۱۳۸۶)، رتبه اول گرفت.
- کتاب «جامعه علوی در نهجالبلاغه» در دومین جشنواره سراسری نهجالبلاغه (۱۳۸۱) بهعنوان کتاب برگزیده معرفی شد.
- دو کتاب «جریانشناسی فکری ایران معاصر» و «جریانشناسی ضد فرهنگها» در جشنواره فرهنگی سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۹)، هر دو رتبه اول را کسب کردند.
- از سوی مقام معظم رهبری، بهعنوان استاد بسیجی نمونه کشور مورد تقدیر قرار گرفت و لوح تقدیر و قرآن کریم دریافت کرد.
- در سال ۱۳۸۶، جایزه مطهری ریاست جمهوری به دلیل تلاشهای او در حوزه دینپژوهی به وی اعطا شد.
- مقاله «قرآن و نیاز بشر به دین از دیدگاه شهید مطهری» در همایش سراسری اندیشههای قرآنی (۱۳۸۷)، بهعنوان مقاله برتر برگزیده شد.
